ဗြိတိသျှကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်၏ စီးပွားရေးနှင့် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး

၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယမြောက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့ ရန်ကုန်မြို့ကို လက်ဝယ်ရယူကာ ၎င်းကို ဗြိတိသျှ ဘားမားပြည်နယ်၏ အဓိကဆိပ်ကမ်းမြို့တော်အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် နောက်ဆုံးမြန်မာ ဘုရင်ဆက်ကို ချေမှုန်းပြီးသည့်နောက် ရန်ကုန်သည် ကမ္ဘာ့ဆန်ထုတ်လုပ်ရောင်းချမှု၏ အဓိကဗဟိုဌာနတစ်ခု ဖြစ်လာကာ ၁၉၀၀ ပြည့်လွန်ခေတ်တွင် ကမ္ဘာ့ဆန်ထုတ်ကုန်၏ တစ်ဝက်ကျော်ကို ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ တင်ပို့ပေးနိုင်ခဲ့သည်ဟု Wikipedia – Yangon တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း၏ သမိုင်းကြောင်း နှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီကာလ ဖွင့်လှစ်မှု

၁၇၅၅ ခုနှစ် ဘုရင် အလောင်းမင်းတရားကြီး ရန်ကုန်မြို့ကို တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ၎င်းသည် ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုတစ်ခုအဖြစ် ကောင်းစွာ ပေါ်ထွန်းနေပြီး ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ ပြောင်းလဲသိမ်းပိုက်ပြီးနောက်မှသာ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသည် ကျယ်ပြန့်သော ဒေသဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ကွန်ရက်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ပထမမြောက် စစ်ပွဲပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့သည် မြောက်ကအင်ရင် နှင့် တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်း ကဲ့သို့သော နယ်မြေများကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ စစ်ပွဲနောက် ပဲခူးတိုင်းနှင့် ရန်ကုန်ကို လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ကာ ဗြိတိသျှ ဘားမားနယ်မြေ၏ ကုန်သွယ်ရေး ကြောင်းတွင် ရန်ကုန်ကို ဗဟိုချက်အဖြစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးသည် ဆိပ်ကမ်းဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတွင် တက်ကြွစွာ ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် ကမ်းနား တည်ဆောက်မှုများ ကြီးမားစွာ ချဲ့ထွင်ကာ ၁၈၇၀ ခုနှစ်တွင် ဆူးအက်တူးမြောင်း ဖွင့်လှစ်ပြီးနောက် ရေပေါ်ကုန်သွယ်ရေးသည် ပိုမိုတိုးပွားလာသည်။ ဆူးအက်တူးမြောင်းဖွင့်ပြီးနောက် ရန်ကုန်မှ ဥရောပကို ရောက်ရှိမည့် သင်္ဘောကြာမြင့်ချိန် တိုတောင်းသွားကာ ကုန်သွယ်ရေး ပိုမိုကြွယ်ဝလာသည်။ ဤသည်မှာ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ရက်တွင် ပိုမိုသိသာသောနေရာ ရောက်ရှိစေရန် အထောက်အကူ ပြုသည်။

ဆန်ကုန်သွယ်ရေး – ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း၏ အဓိကမောင်းနှင်အား

ကိုလိုနီကာလတွင် ဆန်သည် ဗြိတိသျှ ဘားမား၏ အဓိကကုန်ထွက်ပစ္စည်း ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဖြတ်၍ တင်ပို့မှု အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ်မတိုင်မီ မြန်မာဘုရင်ဆက်လက်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ဆန်တင်ပို့မှုမှာ ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ဒဏ်ရာများ ဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိသည်။ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဖြစ်လာပြီးနောက် ဒဲလ်တာ ဒေသ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကျွန်ပြောင်းပြီး ဆန်စိုက်ပျိုးရေး တိုးချဲ့ကာ ၁၈၆၀ မှ ၁၉၀၀ ပြည့်ဖြစ်ချိန်အတွင်း ဆန်ထုတ်ကုန်မှာ ငါးဆကျော် တိုးပွားလာသည်ဟု Michael Adas ၏ The Burma Delta (1974) တွင် ဖော်ပြထားသည်။

ဆန်ကုန်သွယ်ရေးသည် ကြီးမားသော အပြောင်းအလဲ သယ်ဆောင်လာသည်။ အာရပ်နှင့် ကချင်း ကုန်သည်တို့ ရှေးဦးစွာ ဦးဆောင်ကြသော်လည်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီကာလ၌ ကြည်းပေါ်ကြောင်း၊ ရေပေါ်ကြောင်း ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်ကာ Bulloch Brothers, Steel Brothers (ကြောင်ကြောင်ဝင်) ကဲ့သို့သော ဗြိတိသျှ ကုမ္ပဏီများသည် ဆန်ကုန်သွယ်ရေးကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ Bombay Burmah Trading Corporation ကဲ့သို့သော ကုမ္ပဏီများသည် သစ်သားနှင့် ဆန်ကုန်သွယ်မှုကို ထပ်တူထပ်မျှ ဆောင်ရွက်ကြသည်။

ဆန်ကြိတ်စက်ရုံများသည် ဆိပ်ကမ်းအနီး ရပ်ဝန်းတွင် ဆောင်ရွက်ကြပြီး Arracan Rice Mill, Bulloch Brothers Mill ကဲ့သို့သော ဆန်ကြိတ်သည့်ကုမ္ပဏီများ ရပ်တည်ခဲ့သည်။ ဤကြောင့် ရန်ကုန်မြို့တွင် အလုပ်သမားများ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ပေါ်ပေါက်ကာ ဆိပ်ကမ်းကောင်တာများ တွင် ကုလားအမျိုးသားများ၊ ချင်းများ၊ မြန်မာလူမျိုးများ ရောနှောကာ တင်ပို့ကုန် ပြင်ဆင်ကြသည်။

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီကာလတွင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသည် ကမ္ဘာ့ဆန်ကုန်သွယ်ရေး ကြောင်း၏ အချောင်ဆုံးနေရာတစ်ခု ဖြစ်ကာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော မြန်မာကျေးလက်တောင်သူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်ထံ ချိတ်ဆက်ပေးသည်။

သစ်သားနှင့် တြောက်တင်ပို့မှု – ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်မှု ဒုတိယ မောင်းနှင်အား

ကျွန်း (ကျွန်းသစ်သား – Teak) သည် ဗြိတိသျှ ဘားမား၏ ဒုတိယမြောက် အရေးကြီးသော ကုန်ထွက်ပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ စစ်သင်္ဘောများ တည်ဆောက်ရေး၊ မီးရထားလမ်းမျဉ်း ဖောက်လုပ်ရေး နှင့် ဥရောပမြို့ကြီးများ ဆောက်လုပ်ရေးတွင် ကျွန်းသစ်သားကို တန်ဖိုးထားသုံးစွဲကြသည်။ Bombay Burmah Trading Corporation နှင့် Steel Brothers ကဲ့သို့သော ကုမ္ပဏီများသည် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း ၌ သစ်တောများကို မြင်းများနှင့် ဆင်များ အသုံးပြုကာ ခုတ်ထွင်ကာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ရန်ကုန်သို့ ပို့ဆောင်ကြသည်။

ကျွန်းသစ်တင်ပို့မှုသည် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေး၏ ချောဆီဖြစ်သောကြောင့် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သစ်သားထွင်းထုပညာ ဆိုင်ရာ အတတ်ပညာ ဖွံ့ဖြိုးလာသောကြောင့် ကျွန်း ပြုပြင်ထားသော ပစ္စည်းများကို ဒေသတွင်းနှင့် တင်ပို့ကုန်အဖြစ် ရောင်းချနိုင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာ လက်မှုပညာရှင်တို့ ထုတ်လုပ်သောပစ္စည်းများသည် ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေးကြောင်း ဖြင့် ဥရောပနိုင်ငံများသို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်သောကြောင့် ဒေသ လက်မှုကုန်ထုတ်လုပ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ရေနံနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာ – ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေး ကျယ်ပြန့်မှု

ဆန်နှင့် သစ်သားများ တင်ပို့ပြီးနောက် ဗြိတိသျှ ကုမ္ပဏီများသည် ရေနံ တူးဖော်မှုကို ဦးစားပေးလာကြသည်။ ၁၈၇၁ ခုနှစ် Rangoon Oil Company တည်ထောင်ပြီး စစ်ကိုင်းနှင့် မဂ္ဂဝေ ဒေသမှ ရေနံကို ရန်ကုန်သို့ ပေးပို့ကာ ဆိပ်ကမ်းမှ တင်ပို့ကြသည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ် Burmah Oil Company (BOC) တည်ထောင်ပြီး ၁၈၉၀ ပြည့်ဝန်းကျင် ရေနံထုတ်လုပ်မှု ကြီးမားစွာ တိုးတက်လာသောကြောင့် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ ရေနံထွက်ကုန် တင်ပို့မှုသည် ကုန်သွယ်ရေး၏ တတိယမြောက် အချက်ကြီး ဖြစ်လာသည်။

ကျောက်မျက်ရတနာ ကုန်သွယ်ရေးကိုလည်း ဗြိတိသျှတို့ ထိန်းချုပ်ကြသည်။ မန္တလေး နှင့် မိုးကုတ် ဒေသမှ ကွမ်းညှောင် (Ruby)၊ နီလာ (Sapphire) နှင့် မြ (Jade) တို့ကို ရန်ကုန်သို့ ဆောင်ရောက်ကာ ဆိပ်ကမ်းဖြင့် ဥရောပသို့ တင်ပို့ကြသည်။ ရတနာများ ကုန်သွယ်ရေးသည် ကိုလိုနီ စီးပွားရေး၏ သေးငယ်သော်လည်း တန်ဖိုးမြင့်မားသော ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။

ဆိပ်ကမ်းတည်ဆောက်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဌာနများ ဖွဲ့စည်းမှု

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးသည် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ကျယ်ပြန့်သော ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုတစ်ခုအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်ရာတွင် ၁၈၈၀ ပြည့်ဝန်းကျင် Rangoon Port Trust ကို တည်ထောင်ကာ ဆိပ်ကမ်း စီမံခန့်ခွဲမှုကို တစ်ပြေးညီ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Port Trust သည် ဆိပ်ကမ်း အခွန်ကောက်ခံရေး၊ ဂိုဒေါင်စီမံချက်နှင့် သင်္ဘောဆိုက်ကပ်မှု တို့ကို ကြီးကြပ်ကာ ကုန်သွယ်ရေး ချောမွေ့ အောင် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။

ဆိပ်ကမ်းနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ Irrawaddy Flotilla Company (IFC) ၏ မြစ်ကြောင်း ရေပေါ်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကွန်ရက်သည် မြောင်းမ (Mandalay)၊ ပြည်နှင့် အင်းစိန် ကဲ့သို့သော နေရာများမှ ကုန်ပစ္စည်းများကို ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသို့ ဆောင်ရောက်ပေးသည်။ IFC ၏ မြစ်ကြောင်းသင်္ဘောများသည် ကိုလိုနီ ကာလ တစ်လျှောက် ကုန်တင်သယ်ရေး ခြေမောင်း အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။

ကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်မြို့တွင် ကုန်သွယ်ရေး ဆောင်ရွက်ကြသောနှင့်အမျှ ရန်ကုန် လက်မှုပညာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ကိုလည်း ဆိပ်ကမ်းကနေ ထွက်သောကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ဆက်ဆံသောကြောင့် ဒေသ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကြောင်း တို့ ကျိုင်းကပ်ကာ ရပ်တည်ကြသည်။

ဆိပ်ကမ်းသည် ကုန်ပစ္စည်းသာ ဖြတ်ကျော်ရာ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေး ဘဝ ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ပေးသော ပြတင်းပေါက်တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။

ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေး၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းများ

ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေးနှင့်အတူ ဘဏ်လုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်။ Chartered Bank of India, Australia and China (ယနေ့ Standard Chartered Bank)၊ Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC)နှင့် National Bank of India ကဲ့သို့သော ဘဏ်ကြီးများ ရန်ကုန်မြို့တွင် ဌာနချုပ်များ ဖွင့်ကာ ကုန်သွယ်ရေး ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုများနှင့် ငွေပေးချေမှုများကို ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ ဤဘဏ်များသည် ဆန်ကုန်သည်များ၊ သစ်သား ကုမ္ပဏီများ နှင့် ရေနံ ကုမ္ပဏီများကို ချေးငွေများ ထောက်ပံ့ကာ ကုန်သွယ်ရေး ချောမွေ့ လာသည်။

ဆိပ်ကမ်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးသည်နှင့်အမျှ ရန်ကုန်မြို့ သိမ်ကြီးဈေး ကဲ့သို့သော ကုန်စည်ဈေးကွက်များ ပေါ်ပေါက်ကာ ဒေသခံ ကုန်ကူးသူများနှင့် နိုင်ငံတကာ ကုန်သည်များ ပူးပေါင်း ဆက်ဆံသည့် နေရာများ ဖြစ်လာသည်။ Chetranji (ချတ်ရဲ) ဘာသာ အသိုက်ဝင် ကုန်သည်များ (Chettiars) သည် အိန္ဒိယ မှ ရောက်ရှိလာကာ ရန်ကုန် ငွေချေးလုပ်ငန်းတွင် ကြီးမားသော အခန်းကဏ္ဍ ရယူကြသည်။

ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေး၏ လူမှုရေး သက်ရောက်မှုများ

ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုသည် ရန်ကုန်မြို့ လူဦးရေ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြောင်းလဲပစ်သည်။ အိန္ဒိယ အလုပ်သမားများ (Kaala – ကုလားများ)၊ တရုတ်ကုန်သည်များ၊ ဥရောပ ကုမ္ပဏီ ဝန်ထမ်းများနှင့် မြန်မာ ကျေးလက်မှ ရောက်ရှိလာသော တောင်သူများ တို့ ရောနှောနေထိုင်ကြသောကြောင့် ရန်ကုန်သည် ဒေသဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး မြို့ကြီးတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရန်ကုန်မြို့ ၏ လူဦးရေ ၃၄၀,၀၀၀ ကျော်တွင် မြန်မာ လူမျိုး ၅၀% အောက်သာ ရှိပြီး ကျန်သည် နိုင်ငံခြားသားများ ဖြစ်သည်ဟု British Burma Census (1921) တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ဤ ကုန်သွယ်ရေး အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောမှုသည် မင်္ဂလာဈေး ကဲ့သို့သော မြို့ပေါ် ဈေးကွက်များ၏ ဆင်ခြင်တုံတရားကို ဆောင်ကြဉ်းသည်။ ဒေသ အောင်မြင်သောကုန်ထွက်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သော မြေအိုးထည်၊ ငွေထည်လက်မှုပစ္စည်း ကဲ့သို့သော ကုန်ပစ္စည်းများကိုလည်း ဆိပ်ကမ်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဆက်ဆံသော ကုန်သည်များ ဝယ်ယူကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြကြသည်။

သို့သော် ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေး စီးပွားရေး အကျိုးခံစားမှုသည် မတည်မငြိမ် ဖြစ်နေသည်။ အကျိုးများသော် ဗြိတိသျှ ကုမ္ပဏီများနှင့် နိုင်ငံခြား ကုန်သည်များဆီ ရောက်ရှိသွားကာ မြန်မာ တောင်သူများနှင့် ကျေးလက် လူထုသည် ငြိမ်သက်သော ဝင်ငွေနှင့် မမျှတသော ကုန်သွယ်ရေး ကွင်းဆက်တွင် ကိုင်ဆွဲနေခဲ့ကြသည်ဟု Thant Myint-U ၏ The River of Lost Footsteps (2006) တွင် ဖော်ပြ သည်။

နိဂုံး – ကိုလိုနီ ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး၏ အမွေအနှစ်

ကိုလိုနီခေတ် ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေးသည် မြန်မာ့ စီးပွားရေး သမိုင်း၌ ပြောင်မြောက်သော မှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၂ မှ ၁၉၄၂ ပင်လယ်စစ်တပ် ဝင်ရောက်လာမည့်ကာလ အထိ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသည် ဆန်၊ သစ်သား၊ ရေနံနှင့် ရတနာ ကုန်ထွက်များကို ကမ္ဘာ့ ဈေးကွက်ထံ ချိတ်ဆက်ပေးကာ ရှေ့တောင်အာရှ၏ အဓိကဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤကာလ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဆိပ်ကမ်း အခြေခံ အဆောက်အဦနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ရက်သည် ပြည်လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဆက်ခံ ထိန်းသိမ်းရသော မြန်မာ နိုင်ငံ ၏ ကုန်သွယ်ရေး အခြေခံ ဖြစ်ခဲ့သည်။

ကိုလိုနီ ကာလ ကုန်သွယ်ရေး သမိုင်းကို နားလည်ခြင်းသည် ရန်ကုန် မြို့တော်ကြီး ၏ ယနေ့ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ကုန်သွယ်ရေး ဓလေ့ နှင့် ဒေသ ယဉ်ကျေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချိတ်ဆက်မှုကို နားလည်ရန် မဖြစ်မနေ အရေးကြီးသည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)

ကိုလိုနီခေတ် ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းကို ဘယ်နှစ်ခုနှစ်မှ ဗြိတိသျှတို့ ဆောင်ရွက်ကြသနည်း?

ဗြိတိသျှတို့ ရန်ကုန်ကို ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယမြောက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲနောက် ယူ၍ ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဂျပန်တပ်မတော် ဝင်ရောက်ကာ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ကာလ ကုန်ဆုံးသည်အထိ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ထိုကာလ နှစ် ၉၀ ကျော် ကာလတွင် ဆိပ်ကမ်းကို တိုးချဲ့ တည်ဆောက်ကာ Rangoon Port Trust မှ တဆင့် စီမံခန့်ခွဲကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဆိပ်ကမ်းကို မြန်မာ အစိုးရ အောက်ပြောင်းလဲ ဆောင်ရွက်ကြသည်။

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်မှ အဓိက တင်ပို့ကုန်ပစ္စည်းများ ဘာတွေ ဖြစ်ကြသနည်း?

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်မှ တင်ပို့သော အဓိကကုန်ပစ္စည်း လေးမျိုးမှာ (၁) ဆန် – ကမ္ဘာ့ ဒဲလ်တာ ဆန် ထုတ်ကုန် ကြီး (၂) ကျွန်းသစ်သား – စစ်သင်္ဘောနှင့် ဆောက်လုပ်ရေးတွင် အသုံးပြုသော ထွက်ကုန် (၃) ရေနံ – Burmah Oil Company မှ ထုတ်လုပ်ကာ ဥရောပနှင့် အိန္ဒိယ တင်ပို့ (၄) ကျောက်မျက်ရတနာများ – မိုးကုတ်နှင့် မန္တလေး ဒေသမှ ကွမ်းညှောင်နှင့် ကျောက်မျက်များ ဖြစ်သည်။ ဆန်မှာ ပမာဏ အကြီးမားဆုံး တင်ပို့ကုန် ဖြစ်ပြီး ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် ကမ္ဘာ့ ဆန်ကုန်သွယ်မှု ၄၀-၅၀% ကို ရန်ကုန်မှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်ဟု Wikipedia တွင် ဖော်ပြထားသည်။

Irrawaddy Flotilla Company သည် ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် မည်သို့ ဆက်ဆံသနည်း?

Irrawaddy Flotilla Company (IFC) သည် ၁၈၆၅ ခုနှစ် တည်ထောင်ကာ ဧရာဝတီ မြစ်ကြောင်းဖြင့် မြောင်မ (မန္တလေး)၊ ပြည်နှင့် မြန်မာ နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းများမှ ကုန်ပစ္စည်းနှင့် ခရီးသည်များကို ရန်ကုန်သို့ ဆောင်ရောက်ပေးသော ဩဒိပ်ဆုံ ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။ IFC ၏ မြစ်ကြောင်းသင်္ဘောများသည် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး ကြောင်းအတွက် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သော ကုန်ထောက်ပံ့ရေး ကွင်းဆက် ဖြစ်ကာ ကုန်ပစ္စည်းများ ဒဲလ်တာ ဒေသ ၏ ကျေးလက်နေရာများမှ ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြသည်။ စစ်အတွင်း ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တပ်ဦးမတိုင်မီ IFC ၏ မြစ်ကြောင်းသင်္ဘောများကို ဖျက်ဆီးကာ ဆိပ်ကမ်း လုပ်ငန်းများ ရပ်နားသွားသည်။

ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေးသည် မြန်မာ ဒေသ ယဉ်ကျေးမှုကို မည်သို့ ထိခိုက်သနည်း?

ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ရေးသည် မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသ စီးပွားရေးကို နှစ်ဘက် ထိခိုက်ခဲ့သည်။ တစ်ဘက်မှာ ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုကြောင့် ရန်ကုန်မြို့ ကြီးထွားလာကာ နိုင်ငံတကာ ချိတ်ဆက်မှုများ ပေါ်ပေါက်သည်။ တစ်ဘက်မှာ မြန်မာ ထုတ်ကုန်များ ဈေးနှုန်း နိမ့်ကျ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြား ကုမ္ပဏီများ အကျိုးများ ချနှင်ပြီး ဒေသ ကုန်ထုတ်သူများ ဝင်ငွေ နည်းလောင်းသော အခြေအနေ ဖြစ်ကြသည်။ ကုလားကာထိုး ပန်းချီ ကဲ့သို့သော ဒေသ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများသည် ကိုလိုနီ ကုန်သွယ်ကြောင်းကို အသုံးပြုကာ ကုန်ရောင်းချ ကြသော်လည်း ဈေးဆောင်မှုကို ဗြိတိသျှ ကုန်သည်တို့ ချုပ်ကိုင်ကြသည်ဟု Thant Myint-U ၏ The River of Lost Footsteps တွင် ဆွေးနွေးထားသည်။

Burmah Oil Company သည် ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် မည်သို့ ဆက်ဆံသနည်း?

Burmah Oil Company (BOC) သည် ၁၈၈၆ ခုနှစ် တည်ထောင်ကာ မဂ္ဂဝေနှင့် စစ်ကိုင်း ဒေသမှ ရေနံကို ထုတ်ယူပြီး ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းဖြင့် အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပသို့ တင်ပို့ကြသည်။ BOC ၏ ရေနံ တင်ပို့မှုသည် ကိုလိုနီ ကာလ ကုန်သွယ်ရေး တတိယမြောက် အဓိကကဏ္ဍ ဖြစ်ကာ ဆိပ်ကမ်းရှိ ရေနံ ဂိုဒေါင်များ တည်ဆောက်မှုနှင့် ကုန်ထမ်း အလုပ်သမားများ တိုးများစေသည်။ BOC ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဂျပန်ဝင်ရောက်မှုအတွင်း ကုမ္ပဏီကိုယ်တိုင် ဆိပ်ကမ်း အဆောက်အဦများ မီးရှို့ကာ ဖျက်ဆီးသွားသောကြောင့် ဂျပန်တို့ ရေနံ ကုန်ထောက်ပံ့ရေးကွင်း ရရှိမည်ကို တားဆီးခဲ့ကြသည်ဟု Wikipedia – Burmah Oil တွင် ဖော်ပြထားသည်။

ကိုလိုနီ ရန်ကုန် ကုန်သွယ်ရေး ကောင်တာများတွင် မည်သည့် လူမျိုးများ အလုပ်ဆောင်ရွက်ကြသနည်း?

ကိုလိုနီ ကာလ ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ကောင်တာများတွင် အလုပ်ဆောင်ရွက်သော လူမျိုးများ မှာ ကြွယ်ဝ ပျိုးနွဲ့ ဖြစ်ကြသည်။ အိန္ဒိယ (တမီလ်) ကုန်တင် သမားများ နှင့် Chettiar ငွေချေးသူများ၊ တရုတ် ကုန်သည် အလတ်ကြေး များ၊ မြန်မာ ဆန်ကြိတ် အလုပ်သမားများ၊ ဥရောပ ကုမ္ပဏီ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ တို့ ရောနှောကာ ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ် British Burma Census မှ တွေ့ရသည်မှာ ရန်ကုန် လူဦးရေ ၃၄၀,၀၀၀ ၌ မြန်မာ လူမျိုး ၅၀% နောက်ပိုင်းသာ ရှိပြီး ကျန် ၅၀% ကျော်မှာ ကုန်သွယ်ရေး ချိတ်ဆက်မှုနှင့် ရောက်ရှိလာသော နိုင်ငံခြားသားများ ဖြစ်သည်ဟု မြင်ရသည်။

ကိုလိုနီ ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး ယနေ့ ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းနှင့် မည်သို့ ဆက်ဆံသနည်း?

ကိုလိုနီ ကာလ တည်ဆောက်ကဲ့ Rangoon Port Trust ဖြစ်ခဲ့သော ဆိပ်ကမ်း စီမံခန့်ခွဲမှု မူဘောင်သည် လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် မြန်မာ ဆိပ်ကမ်း အာဏာပိုင် (Myanma Port Authority – MPA) အဖြစ် ပြောင်းလဲ ဖွဲ့စည်းသွားသည်။ ဆိပ်ကမ်း အခြေခံ အဆောက်အဦ အများစု ကိုလိုနီ တည်ဆောက်မှု မှ ဆက်ခံကာ နောက်ပိုင်း ပြည်သူ့ ယနေ့ ဆိပ်ကမ်း ချဲ့ထွင်ရေး စီမံချက်များ ဖြင့် တိုးချဲ့ကြသည်။ ယနေ့ ရန်ကုန်တွင် Thilawa ဆိပ်ကမ်း (ကမ္ဘာ့ဒဿမမြောက် ဆင်းရဲနွမ်းပါး ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဖွင့်ပြီး) ပေါ်ပေါက်ကာ ကိုလိုနီ ကာလ ကုန်သွယ်ရေး အမွေ ဆက်ခံလျက် ကမ္ဘာ့ ဈေးကွက် ချိတ်ဆက်ကြသည်ဟု Wikipedia – Thilawa Special Economic Zone တွင် ဖော်ပြထားသည်။

ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းနှင့် ရထားလမ်းဆက်သွယ်ရေး ၎င်း၏ ကုန်သွယ်ရေးတိုးတက်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှု

ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရသည် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း၏ ကုန်သွယ်ရေးစွမ်းဆောင်ရည်ကို မြင့်တင်ရန် ရထားလမ်းကွန်ရက်ကို အသုံးချသည့် မဟာဗျူဟာကို ၁၈၇၇ ခုနှစ်မှ စတင်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မှ ပြည်သို့ ဦးစွာတည်ဆောက်ခဲ့သည့် ရထားလမ်းသည် မြောက်ပိုင်းမြင်းကုန်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို မြန်မာပြည်တဝှမ်း ချိတ်ဆက်ပေးကာ ဆန်ထုတ်လုပ်သည့် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများနှင့် ဆိပ်ကမ်းကြားဆက်သွယ်မှုကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ Burma Railways အဖွဲ့ (နောက်ပိုင်းတွင် Irrawaddy Flotilla Company နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်) ၏ အစီရင်ခံစာများအရ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရထားဖြင့် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိသည့် ကုန်ပမာဏသည် တစ်နှစ်လျှင် တန်ချိန် ၄၅၀,၀၀၀ ကျော်ရှိကာ ၁၈၈၀ ခုနှစ်ကထက် ၃ ဆနီးပါး တိုးတက်ခဲ့သည်။

ရထားလမ်းနှင့် ဆိပ်ကမ်း ပေါင်းစည်းမှုကြောင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည့် နည်းလမ်းများ အပြောင်းအလဲဖြစ်ခဲ့သည်။ ပဲခူး၊ မန္တလေး၊ စစ်တောင်းမြို့များမှ ဆန်စပါးများကို ရထားဖြင့် တိုက်ရိုက်ဆိပ်ကမ်းသိုလှောင်ရုံများသို့ တင်ပို့ကာ ဓာတ်မြေဆပ်ဖော်ဆေးသုံး cargo shed များတွင် ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် ရထားလမ်းပျဉ်ပြားမီတာ ၃၂ ကီလိုမီတာကျော် ချိတ်ဆက်ထားကာ Rangoon Port Commissioners ၏ ၁၉၀၁ ခုနှစ် Annual Report တွင် ဖော်ပြချက်အရ တစ်ရက်လျှင် ဝဂွန် ၂၀၀ ကျော် ပျမ်းမျှဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။

ရထားချိတ်ဆက်မှုသည် ဆန်ကုန်သွယ်ရေးသာမက သစ်တောထွက်ကုန်ပို့ဆောင်ရေးကိုပါ ပြောင်းလဲစေသည်။ Bombay Burmah Trading Corporation ကဲ့သို့သော ကုမ္ပဏီများသည် သစ်ကောင်များကို ရထားဖြင့် ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိစေကာ ရေကြောင်းဆိုင်ရာ ကုန်ကျစရိတ်ကို ၁၈၉၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၅ ခုနှစ်အတွင်း တစ်တန်လျှင် ၁ ရူပီး ၈ အာနာမှ ၁ ရူပီး ၂ အာနာသို့ ပျမ်းမျှ လျှော့ချနိုင်ခဲ့ကြောင်း Indian Trade Journal ၁၉၀၆ ခုနှစ်ပါ ဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ရထားလမ်းဆက်သွယ်ရေးသည် ရန်ကုန်ကို အာရှ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းတစ်ခုအဖြစ် ခိုင်မာစေရာတွင် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။

ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် တင်ပို့ကုန်ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်ရေး နည်းပညာများနှင့် အလုပ်သမားစနစ် ပြောင်းလဲတိုးတက်မှု

ကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း၏ ကုန်ဆောင်နိုင်မှု စွမ်းဆောင်ရည် တိုးတက်မှုသည် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများနှင့် အလုပ်သမားစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ် ချဉ်းကပ်နည်းများ ပြောင်းလဲမှုနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ၁၈၅၀ ပြည့်နှစ် ကနဦးကာလတွင် ဆိပ်ကမ်းအလုပ်သမားများ (Maistry စနစ်ဟုခေါ်သည့် Indian coolie contractor မှတစ်ဆင့် ခေါ်ယူသည့် Lascar နှင့် Madrassi အလုပ်သမားများ) သည် လက်ဖြင့်သာ ကုန်ချကုန်တင်ဆောင်ရွက်ကြပြီး တစ်ရက်လျှင် တစ်ဦးချင်း ကုန်ချနိုင်မှုမှာ တန် ၁.၅ မျှသာ ရှိသည်ဟု Rangoon Port Commissioners ၏ ၁၈၇၅ ခုနှစ် Annual Report တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

၁၈၈၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ရေနွှဲခရိန်မောင်းနှင်သည့် steam crane များနှင့် hydraulic grain elevator များ မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ဆန်ထုတ်သိုလှောင်ရုံများတွင် belt conveyor စနစ် ထည့်သွင်းကာ ကုန်ကိုင်တွယ်မှုနှုန်းထားကို ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခုလုံး၌ steam crane ၂၈ စီး ထည့်သွင်းပြီးစီးကာ တစ်ရက်လျှင် ဆိပ်ကမ်းတစ်ဝှမ်းကုန်ချကုန်တင်မှု တန်ချိန် ၁၂,၀၀၀ ကျော်ရောက်ရှိသည်ဟု Rangoon Gazette Annual Volume ၁၉၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖော်ပြသည်။ ဤသည်မှာ ၁၈၇၅ ခုနှစ်၏ ၄ ဆကျော် တိုးတက်မှုဖြစ်သည်။

အလုပ်သမားစနစ်ပိုင်းတွင်မူ Maistry contractor စနစ်သည် ၁၉၁၀ ပြည့်နှစ်များအထိ ဆက်လက်ရှိနေသော်လည်း Rangoon Port Trust သည် ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် တိုက်ရိုက်ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး အလုပ်သမားလုပ်ခကို တစ်ရက် ၄ အာနာမှ ၈ အာနာသို့ တိုးမြင့်ပေးကာ ပိုမိုထိရောက်သည့် shift system ကျင့်သုံးခဲ့ကြောင်း Report on the Administration of Burma ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤပြောင်းလဲမှုများ ပေါင်းစပ်မှုကြောင့် ကုန်သွယ်မှုစွမ်းဆောင်ရည် ရှေ့သို့ မြင့်တက်ပြီး ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသည် ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ကုန်တင်ပို့မှု တန်ချိန် သန်း ၃ ကျော်ရောက်ရှိကာ ကမ္ဘာ့ဆန်တင်ပို့သည့် ဆိပ်ကမ်းများတွင် ထိပ်ဆုံးတွင် ရောက်ရှိနေခဲ့သည်ဟု Lloyd’s Register of Shipping ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ရင်းမြစ်များ

• Wikipedia – Yangon မှ ကိုလိုနီ ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်း မှတ်တမ်း – https://en.wikipedia.org/wiki/Yangon
• Wikipedia – Burmah Oil Company မှ ရေနံ ကုန်သွယ်ရေး မှတ်တမ်း – https://en.wikipedia.org/wiki/Burmah_Oil
• Wikipedia – Chettiar မှ ငွေချေး ကုန်သည် ကွန်ရက် မှတ်တမ်း – https://en.wikipedia.org/wiki/Chettiar
• Wikipedia – Thilawa Special Economic Zone – https://en.wikipedia.org/wiki/Thilawa_Special_Economic_Zone
• Wikipedia – Irrawaddy Flotilla Company မှ မြစ်ကြောင်း သင်္ဘောကုမ္ပဏီ မှတ်တမ်း – https://en.wikipedia.org/wiki/Irrawaddy_Flotilla_Company

ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း