အနှစ်ချုပ်
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တွင် ရှေးဟောင်း ရုပ်ထု အနုပညာနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး အနုပညာ တို့သည် ထင်ရှားသော နေရာတစ်ခု ယူထားသည်။ Smithsonian Institution ၏ သုတေသနနှင့် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန မှတ်တမ်းများအရ ရန်ကုန်မြို့တွင် သက်တမ်း နှစ် ၅၀၀ ကျော်ရှိသော ဘုရားရုပ်ထုပေါင်း ၃,၀၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ မူရင်း ရုပ်ပုံလွှာများကို ကိုယ်စားပြုသောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြည်သူများ အတွက် ပြင်းထန်သော ဘာသာရေး တန်ဖိုး ရှိသည်။...
မာတိကာ
- 1 ရှေးဟောင်း ရုပ်ထု အနုပညာ – မြန်မာ့ သမိုင်းကြောင်း
- 2 ရုပ်ထု ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ပစ္စည်းများနှင့် နည်းစနစ်များ
- 3 ဘာသာရေး သင်္ကေတ အဓိပ္ပာယ်များ – ရုပ်ထုတွင် ဖော်ညွှန်မှုများ
- 4 ပုဆိုးရောင်ထိုး အနုပညာ – မြန်မာ့ ရိုးရာ အထည်အလိပ် ယဉ်ကျေးမှု
- 5 ပုဆိုးရောင်ထိုး နည်းစနစ်များ – သဘာဝ ဆေးရောင် မှ ခေတ်သစ် ဆေးရောင်အထိ
- 6 ရုပ်ထုနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး – ဘာသာရေး ဆက်နွှယ်မှုများ
- 7 ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ကမ္ဘာ့ အသိအမှတ်ပြုမှု
- 8 မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
- 8.1 ရန်ကုန်ရှိ ရှေးဟောင်း ရုပ်ထုများကို ဘယ်နေရာတွင် ကြည့်ရှုနိုင်သနည်း?
- 8.2 မြန်မာ ပုဆိုးရောင်ထိုးနှင့် ကုလားကာထိုး (kalaga) ကွာခြားချက် ဘာဆိုသနည်း?
- 8.3 မြန်မာ ရှေးဟောင်း ဘုရားရုပ်ထု ပြုလုပ်ရာတွင် ကြေးနှင့် ကျောက် – ဘယ်ဟာ ပိုကောင်းသနည်း?
- 8.4 ပုဆိုးတစ်ထည် ရောင်ထိုး ပြုလုပ်ရန် ဘယ်လောက် ကြာနိုင်သနည်း?
- 8.5 ရုပ်ထု ဒါနနှင့် ဘာသာရေး ကုသိုလ် – ဘာကြောင့် အရေးကြီးသနည်း?
- 8.6 မည်သည့် ရောင်များသည် မြန်မာ ပုဆိုးတွင် ဘာသာရေး အဓိပ္ပာယ် ဆောင်သနည်း?
- 8.7 ရန်ကုန်တွင် ပုဆိုးရောင်ထိုး ပညာကို ဘယ်နေရာ သင်ယူနိုင်သနည်း?
- 9 ပုဆိုးရောင်ထိုး အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့ လုပ်ငန်းစဉ် – အစမှ အဆုံးအထိ လမ်းညွှန်
- 10 ရောင်ထိုး ပုဆိုး ဈေးနှုန်းနှင့် ဈေးကွက် နှိုင်းယှဉ်မှု – လက်လုပ်နှင့် စက်ရုံထုတ်
- 11 Related Reading
- 12 ကိုးကားသော ရင်းမြစ်များ
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တွင် ရှေးဟောင်း ရုပ်ထု အနုပညာနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး အနုပညာ တို့သည် ထင်ရှားသော နေရာတစ်ခု ယူထားသည်။ Smithsonian Institution ၏ သုတေသနနှင့် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန မှတ်တမ်းများအရ ရန်ကုန်မြို့တွင် သက်တမ်း နှစ် ၅၀၀ ကျော်ရှိသော ဘုရားရုပ်ထုပေါင်း ၃,၀၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ မူရင်း ရုပ်ပုံလွှာများကို ကိုယ်စားပြုသောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြည်သူများ အတွက် ပြင်းထန်သော ဘာသာရေး တန်ဖိုး ရှိသည်။ ယင်းနှင့် တွဲဖက်၍ ရန်ကုန် မြို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရက်ကန်း ရွာများတွင် ရှေးရာ ပုဆိုးရောင်ထိုး နည်းစနစ်များဖြင့် ထုတ်လုပ်သော ပုဆိုးများသည် Myanmar Craft Council မှတ်တမ်းအရ ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ပင် တင်ပို့ မှတ်တမ်းတင်ထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤဆောင်းပါးသည် ထိုအနုပညာ နှစ်မျိုး၏ သမိုင်းကြောင်း၊ ဘာသာရေး သင်္ကေတ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပြုလုပ်နည်းများကို နက်ရှိုင်းစွာ ဆန်းစစ်သွားမည်။
ရှေးဟောင်း ရုပ်ထု အနုပညာ – မြန်မာ့ သမိုင်းကြောင်း
မြန်မာ့ ရုပ်ထု အနုပညာ၏ မူရင်းအစကို ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝင်ရောက်မှုနှင့် တိုက်ဆိုင်ချိန်ဖြစ်သော ပြူ ခေတ် (ခရစ်နှစ် ၂ ရာစုမှ ၉ ရာစု) အထိ ခြေရာကောက်နိုင်သည်။ Wikipedia – Pyu city-states တွင် ဖော်ပြသည့်အတိုင်း ပြူမြို့ပြ နိုင်ငံများတွင် ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေး နှင့် ကျောက် ပြုလုပ်သော ဘုရားရုပ်ထုများကို ဒေါ်နော်မြို့ (Thaton) နှင့် ဗိဿနောမြို့ (Vishnu-style) ဆင်တူ ဒီဇိုင်းဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။
ပုဂံ ခေတ် (ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄–၁၂၈၇) တွင် ရုပ်ထု ပြုလုပ်ရေး အနုပညာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘုရင် အနော်ရထာ၏ ရာဇကာလတွင် ကျောက်ဘုရားများ၊ နှင်းဆီ ရုပ်ထုများနှင့် ပတ္တမြား မျက်နှာ တပ်ဆင်ထားသော ဘုရားရုပ်ထုများ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ Metropolitan Museum of Art ၏ မြန်မာ့ အနုပညာ မှတ်တမ်းများတွင် ပုဂံ ဘုရားရုပ်ထုများသည် တောင်အာရှ Gupta ပုံစံ နှင့် ဒေသထွက် မြန်မာ့ ပုံစံ နှစ်မျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသောကြောင့် ကမ္ဘာ့ ပညာရှင်များ အလေးထားစွာ လေ့လာနေသည်ဟု ဖော်ပြသည်။
ကုန်းဘောင် ခေတ် (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂–၁၈၈၅) တွင် ရန်ကုန်မြို့ကြီး တိုးတက်ကြီးထွားလာသောအခါ ရုပ်ထု ပြုလုပ်ရေး လုပ်ငန်းများ ကလကတ္တားလမ်း (ယခု မဟာဗန္ဓုလ လမ်း) တဝိုက်တွင် တည်ထောင်လာခဲ့သည်။ ဤကာလ၌ ကြေးနှင့် ရွှေ ဘုရားရုပ်ထုများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ခန်းမ ပြုလုပ်နည်း (lost-wax casting) ကို အဓိက အသုံးပြုခဲ့ပြီး ဤနည်းသည် ယနေ့တိုင် ဆက်လက် ကျင့်သုံးနေဆဲ ဖြစ်သည်။
ရုပ်ထု ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ပစ္စည်းများနှင့် နည်းစနစ်များ
မြန်မာ့ ရှေးဟောင်း ရုပ်ထုများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ပစ္စည်း ငါးမျိုး အဓိကအသုံးပြုသည်။ ထိုပစ္စည်းများမှာ ကြေး (brass/bronze)၊ ကျောက် (marble/sandstone)၊ သစ်သား (teak)၊ မျပ်ရည် (lacquer) နှင့် ဂိုရှ (plaster) တို့ ဖြစ်သည်။ ပစ္စည်း ရွေးချယ်မှုသည် ရုပ်ထု၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ဘုရားကျောင်း၏ ငွေကြေး အင်အားပေါ်မူတည်ကာ ကွဲပြားတတ်သည်။
| ပစ္စည်း အမျိုးအစား | အဓိက အသုံးပြုမှု | ထူးခြားသော အင်္ဂါရပ် | ကာလ |
|---|---|---|---|
| ကြေးနီ / ကြေး (Bronze) | ဘုရားကြီးများ၊ နတ်ရုပ်များ | ခံနိုင်ရည် ကောင်းမွန်ပြီး ရွှေ ရောင်ခင်းနိုင် | ပုဂံ ခေတ်မှ ယနေ့အထိ |
| ကျောက် (Marble) | မန္တလေး ဘုရားများ | ကြာရှည်ခံပြီး ဖြူဝင်းသော အသွင် | ကုန်းဘောင် ခေတ်မှ ယနေ့ |
| သစ်သား (Teak) | ထွင်းထု ရုပ်ထုများ | ပေါ့ပါးပြီး ရုပ်ဆွဲ လွယ်ကူ | ဟန်သာဝတီ ခေတ်မှ ယနေ့ |
| မျပ်ရည် (Lacquer) | ရောင်စုံ ဘုရားများ | ရောင်ခြည် တောက်ပ၍ ဆေးတင်နိုင် | ကုန်းဘောင် ခေတ်မှ ယနေ့ |
| ဂိုရှ (Plaster/Stucco) | ဘုရားပတ်ကျင်း ဆင်တန်ဆာ | ဒီဇိုင်း အမျိုးမျိုး ဖန်တီးနိုင် | ပြူ ခေတ်မှ ယနေ့ |
ကြေးရုပ်ထု ပြုလုပ်ခြင်းအတွက် ခန်းမ ပြုလုပ်နည်း (lost-wax casting) ကို အသုံးပြုသောအခါ ပထမဆုံး ဖြည် (wax) ဖြင့် မူ ပြုလုပ်ပြီး ထိုမူကို ဆောင်မြေ (clay) ဖြင့် ဝန်းရံ၍ မီး ဖုတ်သည်။ မီး ဖုတ်ခြင်းဖြင့် ဖြည် ပျောက်ကွယ်ပြီး ထိုနေရာသို့ အရည်ကျိုပြောင်းသော ကြေးကို ထည့်သွင်းသည်။ ကြေး အေးခဲပြီးနောက် ဆောင်မြေကို ဖယ်ရှားကာ ရုပ်ထုကို ဖြတ်ညှပ်၊ ချေ၍ ပြင်ဆင်သည်။ ဤနည်းစနစ်ကို Encyclopædia Britannica တွင် ကမ္ဘာ့ အဆင့်မြင့် ရုပ်ထု ပြုလုပ်ရေး နည်းများတွင် တစ်ခု ဟု ဖော်ပြထားသည်။
မျပ်ရည် ဘုရားရုပ်ထု (lacquered Buddha) ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ထူးခြားသော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်သည်။ သစ်သားမူ (wooden core) ကို ပထမ ပြုလုပ်ပြီးနောက် ကြက်မွေး၊ မျပ်ရည်နှင့် ပေါ်ဒ ရောစပ်ထားသော ကြော် (thayo) ကို ပိုးပေါ်တင်၍ ဆင်တန်ဆာ ဒီဇိုင်းများ ရေဆွဲသည်။ ဤနည်းသည် ရန်ကုန်နှင့် မြတ်ညောင် ဒေသများတွင် ထင်ရှားသည်။ ယွန်းထည် အနုပညာ နှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်နွှယ်နေသော ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို တတ်ကျွမ်းသော ပညာရှင် ဆက်ခံသူ မရှားပါးအောင် ထိန်းသိမ်းနေကြောင်း ရန်ကုန် ရှေးဟောင်း ပန်းချီ ကျွမ်းကျင်သူများ ပြောကြားသည်။
ဘာသာရေး သင်္ကေတ အဓိပ္ပာယ်များ – ရုပ်ထုတွင် ဖော်ညွှန်မှုများ
မြန်မာ ဘုရားရုပ်ထုများ၌ လက်ဟန် (mudra) များသည် ဘာသာရေး အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်မှု၌ mudra တစ်ခုချင်းစီ အခြေခံ ဘောဓိ ပညာကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု Smithsonian Institution Freer Sackler Galleries ၏ သုတေသန စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။
| လက်ဟန် (Mudra) | မြန်မာ အမည် | ဘာသာရေး အဓိပ္ပာယ် | ရုပ်ထုတွင် ဖော်ပြပုံ |
|---|---|---|---|
| Bhumisparsha Mudra | မြေ ထိ လက်ဟန် | မာရ်နတ် ကျဆုံးမှု၊ ဗောဓိ မြောက်ခြင်း | လက်ျာ လက် ဘောင်တင်ချ၊ မြေ ထိပုံ |
| Dhyana Mudra | တရားထိုင် လက်ဟန် | တရားထိုင်ခြင်း၊ ဆင်ခြင်မှု | လက်နှစ်ဖက် ဝမ်းပေါ် တင်ထားပုံ |
| Abhaya Mudra | ကာကွယ် လက်ဟန် | ကြောက်မရွံ့ ချေ၊ ကာကွယ်ပေးခြင်း | လက်ျာ သာဆင့် ကောင်းကင်ထောင် ပုံ |
| Varada Mudra | ကောင်းကြီး ပေး လက်ဟန် | ကောင်းကြီးမင်္ဂလာ ပေးအပ်ခြင်း | လက် ဆင်းချပြီး ဖွင့်ထားပုံ |
| Vitarka Mudra | ဓမ္မ ဟောကြား လက်ဟန် | တရားတော် ဟောကြားခြင်း | ညွှန်ချက် လက်ချောင်း ထောင်ပုံ |
ရုပ်ထု၏ ဆံပင် ပုံသဏ္ဌာန်မှ ဆင်တန်ဆာ အသေးစိတ်အထိ ဘာသာရေး အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။ ကြိုးဆံ (usnisha) ဟုခေါ်သော ဆံကလုံး ကြွမ်းမြင့်ခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘုရား၏ ပညာတော် အထူးသတ်မှတ်ချက်ဖြစ်ပြီး နားစွပ် ကြီးမားခြင်း (large earlobes) သည် ဘုရင် ဘဝ ချမ်းသာ ကြွယ်ဝမှုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤ သင်္ကေတများကို မြန်မာ ရုပ်ထုသမားများ မျိုးဆက်ရင်း မျိုးဆက်သို့ ဆက်ခံ သင်ကြားပေးနေကြသည်။
ရုပ်ထုတစ်ဆူ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ကြေး ထည်ပြုလုပ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ဘုရား၏ ဓမ္မ တစ်ပိုင်းကို ဝတ်ကြောင်ဖြင့် ဖန်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ဆရာများ ဆိုကြ၏။
ပုဆိုးရောင်ထိုး အနုပညာ – မြန်မာ့ ရိုးရာ အထည်အလိပ် ယဉ်ကျေးမှု
မြန်မာ့ ပုဆိုးရောင်ထိုး (longyi dyeing) သည် နှစ် ၅၀၀ ကျော် သက်တမ်းရှိ ရိုးရာ လက်မှုပညာ ဖြစ်သည်။ ပုဆိုး (longyi) ဆိုသည်မှာ မြန်မာ ပြည်သူ အားလုံးနီးပါး ဝတ်ဆင်သော ဝတ်ရုံ ပတ်လည်ဒေါင်လမ်း အဝတ်ဖြစ်ပြီး ဤ အဝတ်ပေါ်တွင် ထည့်သည့် ဒီဇိုင်းနှင့် ရောင်ချောင်းများသည် ဒေသ၊ ဘာသာ နှင့် လူမှု အဆင့်ကို ဖော်ညွှန်တတ်သည်ဟု Wikipedia – Longyi တွင် ဖော်ပြထားသည်။
ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတွင် ပုဆိုးရောင်ထိုး ထင်ရှားသော ဒေသများမှာ ဒလ မြို့နယ်၊ တွံတေး မြို့နယ်နှင့် မင်္ဂလာဒုံ မြို့နယ်တို့ ဖြစ်သည်။ ဤဒေသများတွင် ရက်ကန်း တစ်ထောင်ကျော် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပြီး ဒေသခံ မိသားစုများ မျိုးဆက်ရင်း ရောင်ထိုး နည်းစနစ်ကို ဆက်ခံလာကြသည်။ ရန်ကုန် မြို့နယ် သမိုင်းကြောင်း ကို နားလည်မှသာ ဤဒေသ ကွဲပြားမှုကို ပိုမို နက်နဲစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။
ပုဆိုးရောင်ထိုး ကဏ္ဍကို ဒေသဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုအရ နှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။ ပထမမှာ အမ်ရာ ဒီဇိုင်း ပုဆိုး ဖြစ်ပြီး ဒဟလ (dahlar) ဟုလည်း ခေါ်သော ကွက်ကွက် ကားကား ပုံဒီဇိုင်း ပုဆိုး ဖြစ်သည်။ ဒုတိယမှာ ဆင်ကဲ ပုဆိုး (htamein – အမျိုးသမီး ပုဆိုး) ဖြစ်ပြီး ပိုမို ရှုပ်ထွေးသော ပန်းပုဒ်များဖြင့် ချည်ကိရိယာ ဖြင့် ရက်သော ပုဆိုး ဖြစ်သည်။
ပုဆိုးရောင်ထိုး နည်းစနစ်များ – သဘာဝ ဆေးရောင် မှ ခေတ်သစ် ဆေးရောင်အထိ
ရှေးဟောင်း မြန်မာ ပုဆိုးရောင်ထိုး နည်းစနစ်တွင် သဘာဝ ဆေးရောင်ကို အဓိက အသုံးပြုသည်။ သဘာဝ ဆေးရောင်ရင်းများမှာ ဗိုင်းဆောင်းသီး (indigo)၊ ကန်ထရောက် ခြောက် (turmeric)၊ ထန်းဆောင်းသီး (mangrove bark)၊ ကက် (alum) နှင့် ဂျင်မ်မ် (tamarind) တို့ ဖြစ်သည်။ ဤ ဆေးရောင်များသည် ကျန်းမာရေး ကောင်းပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်မှု နည်းသောကြောင့် WHO ၏ ဓာတုဆေးများ ကျန်းမာရေး သတိပေးချက်များ ဆက်တိုက် ထွက်ပေါ်လာသောအခါ နိုင်ငံတကာ တိုက်ဆိုင်လာသည်နှင့်အညီ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းတွင် သဘာဝ ဆေးရောင် ပုဆိုးများ အရောင်းတိုး၍ လာနေသည်ဟု Myanmar Weavers Association မှ တင်ပြသည်။
ရောင်ထိုး လုပ်ငန်းစဉ်မှာ အောက်ပါ အဆင့်များ ဖြတ်ကျော်သည်။ ပထမ အဆင့်တွင် ချည် (cotton/silk thread) ကို ဆေးရောင်ကောင်းကောင်း ကူးနိုင်ရန် ဆပ်ဆေး သို့မဟုတ် ဘောဓ ချောင်ချောင် (mordant) ဖြင့် ဆေးကြောသည်။ ဒုတိယ အဆင့်တွင် ဆေးရောင် ဆွဲ (resist dyeing) ကို ဖိနပ်မပ်ဝတ် (wax resist) ဖြင့် ဒီဇိုင်း ပုံနှိပ်ပြီး ဆေးကန်ထဲ ငုံ့သည်။ တတိယ အဆင့်တွင် ဆေးကန်မှ ထုတ်ပြီး ရေကြောပြည့်ဝ ထားမည်၊ ထို့နောက် မြူ ပေးခြင်း (steaming) ဖြင့် ဆေးရောင် ထိုင်ချပြီး နောက်ဆုံးတွင် ရေကြောပြီး ခြောက်ခြင်းဖြင့် ပြီးဆုံးသည်။
ရုပ်ထုနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး – ဘာသာရေး ဆက်နွှယ်မှုများ
ဘုရားရုပ်ထုနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး အနုပညာ နှစ်ရပ်သည် မြန်မာ့ ဘာသာရေး ဓလေ့ ထုံးတမ်းတွင် နက်နဲစွာ ပေါင်းကူးနေသည်။ ဘုရားကျောင်း ပွဲတော်များတွင် ဝတ်ဆင်သော အထူး ပုဆိုးများကို ဘုရားပင့်ဆောင်မှုနှင့် ဘာသာရေး ဒါန ပေးလှူမှုတွင် ချည်တွဲ၍ ကမ်းလှမ်းတတ်ကြသည်။ မြန်မာ ရှေးဟောင်း ပန်းချီ အမျိုးအစားများ ကို လေ့လာပါကလည်း ဘုရားကျောင်း ပန်းချီများတွင် ပုဆိုး ဝတ်ဆင်ပုံများ ထင်ထင်ရှားရှား တွေ့ရနိုင်ကြောင်း သိနိုင်သည်။
ကထိန် ပွဲတော်ကာလတွင် ဘုရားကျောင်းများသို့ ပုဆိုး ကောင်းများ ဒါနပြုမှုသည် ကုသိုလ်ကံ ကောင်းတစ်ခုဟု မြတ်နိုင်းသည်ဟု ဆောင်ထားကြသည်။ ထိုသို့ ကမ်းလှမ်းသော ပုဆိုးများ၌ ဘုရားနှင့် သက်ဆိုင်သော ပန်းပုဒ် (ကြာပွင့်၊ ဟင်္သာငှက်) ပါဝင်ရသောကြောင့် ရောင်ထိုး ပညာရှင်များသည် ဤ ဒီဇိုင်းများ ပြုလုပ်ရာတွင် ကြည်ညိုစိတ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ကြကြောင်း ရန်ကုန် ပုဆိုးထုတ်လုပ်မှု ကုမ္ပဏီများ ဖော်ပြသည်။
ပုဆိုးရောင်ထိုးသည် ဝတ်စုံ ပြုလုပ်ခြင်းသာမက မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု ကျောရိုး ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု တွံတေး ဒေသ ရက်ကန်းဆရာ ကြီးများ ဆိုကြ၏။
ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ကမ္ဘာ့ အသိအမှတ်ပြုမှု
UNESCO သည် မြန်မာ့ ရိုးရာ လက်မှုပညာ ကဏ္ဍများကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရန် Myanmar အစိုးရနှင့် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်နေသည်။ UNESCO Intangible Cultural Heritage Myanmar စာမျက်နှာတွင် မြန်မာ့ ရိုးရာ ကျင့်ထုံးများ ကမ္ဘာ့ ရင်ဆိုင်ပင်မ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းမှု (ICH) တွင် ထည့်သွင်းထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ ထိန်းသိမ်းရေး ကဲ့သို့ ထိန်းသိမ်းရေး စိန်ခေါ်မှုများ ရင်ဆိုင်နေသကဲ့သို့ ရုပ်ထုနှင့် ပုဆိုးရောင်ထိုး ကဏ္ဍများလည်း မျိုးဆက်ပိုက်ဆောင် ပညာရှင် လျော့နည်းလာမှု ပြဿနာ ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် Myanmar Craft Council စစ်တမ်းအရ ရောင်ထိုး ပညာရှင် ၃၀% ကျော်သည် အသက် ၅၅ နှစ်အထက် ဖြစ်ပြီး လူငယ် ဆက်ခံမှု လျော့နည်းနေကြောင်း တွေ့ရသည်။
ဤ အနုပညာ နှစ်မျိုး ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ရန်ကုန် ရှေးဟောင်း ပန်းချီ သမိုင်းကြောင်း ကို နားလည်မှ ပိုမို ကျယ်ပြန့်သော ပုံရိပ်ကို မြင်နိုင်မည်ဖြစ်ပြီး ပြည်ပ ဧည့်သည်များနှင့် ပညာရှင်များ ဝိုင်းဝန်း ပံ့ပိုးမှုမှလည်း ဤ ကဏ္ဍ ကာကွယ်ရေး အတွက် အရေးပါသည်ဟု ကျွမ်းကျင်သူများ ဆိုကြသည်။
မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
ရန်ကုန်ရှိ ရှေးဟောင်း ရုပ်ထုများကို ဘယ်နေရာတွင် ကြည့်ရှုနိုင်သနည်း?
ရန်ကုန်မြို့တွင် ရှေးဟောင်း ရုပ်ထုများကို ကြည့်ရှုနိုင်သော နေရာ များစွာ ရှိသည်။ ဘိုကောက်မြို့နယ်ရှိ မြန်မာ့ အမျိုးသား ပြတိုက် (National Museum of Myanmar) တွင် ပြူ ခေတ်မှ ကုန်းဘောင် ခေတ်အထိ ရုပ်ထု မျိုးကွဲ ၃,၀၀၀ ကျော် ပြသထားသည်။ ဆူး လေ ဘုရားတော်ကြီး နှင့် ကျောက်တံတားလမ်း ဝန်းကျင် ဘုရားကျောင်းများ၌လည်း ဆုကမ်း တော်ဝင် ရုပ်ထုများ တွေ့နိုင်သည်။ ထို့ အပြင် ဗိုလ်ချုပ် ဈေးကြီး (Bogyoke Market) ဝန်းကျင်ရှိ ဆိုင်များတွင် ရက်ကန်း ပြုလုပ်ဆဲ ရုပ်ထုများကိုပါ ဝယ်ယူ ခွင့် ရနိုင်သောကြောင့် ဧည့်သည်များ အတွက် ကြည့်ရှုရ ပိုမို ဆွဲဆောင်မှုရှိသည်။
မြန်မာ ပုဆိုးရောင်ထိုးနှင့် ကုလားကာထိုး (kalaga) ကွာခြားချက် ဘာဆိုသနည်း?
ပုဆိုးရောင်ထိုးသည် ချည်ဝတ်ပြုရန် ဆေးရောင် ထည့်သွင်းခြင်း (dyeing) ဖြစ်ပြီး ကုလားကာထိုးသည် ချည်ထည်ပေါ်တွင် ပတ္တမြား၊ မြင်းများ နှင့် ဇာတ်လမ်းပုံများ ပုံသောင်း ချည်ထိုး (embroidery) ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကုလားကာထိုး ပန်းချီ အနုပညာ ကို ထပ်မံ လေ့လာနိုင်ပြီး နှစ်ခုသည် မြန်မာ့ ရိုးရာ ချည်ပစ္စည်း ကဏ္ဍ ၌ မတူကွဲပြားသော်လည်း ပေါင်းကူးနေသော အနုပညာ ဖြစ်သည်။ ကုလားကာ ကား ၌ မကြာခဏ ပုဆိုးဒီဇိုင်း ပုံများ ပါဝင်တတ်ပြီး ပုဆိုး ဒီဇိုင်းများ ကုလားကာ ပန်းချီ ဒုတိယ ယူကာ ဆောင်ရွက်တတ်ကြသည်ဟု ပညာရှင်များ ဆိုသည်။
မြန်မာ ရှေးဟောင်း ဘုရားရုပ်ထု ပြုလုပ်ရာတွင် ကြေးနှင့် ကျောက် – ဘယ်ဟာ ပိုကောင်းသနည်း?
ကြေးနှင့် ကျောက် ရုပ်ထု နှစ်မျိုးလုံး ကောင်းကျိုး ဆိုးကျိုး ရှိသည်။ ကြေး ရုပ်ထုသည် ပိုမို ကြာရှည်ခံပြီး (သက်တမ်း ၅၀၀ ကျော် ဆောင်နိုင်) ဒီဇိုင်း ပိုမို ပြောင်းလဲနိုင်သောကြောင့် ဘုရားကြီးများ နှင့် ကျောင်းပြင်ပ ရုပ်ထုများ အတွက် သင့်လျော်သည်။ ကျောက် ရုပ်ထုမှာ ဖြူဝင်းသော မင်္ဂလာ ရောင်ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဆိုင်ရာ ပင့်ကမ်းသည့် အဓိပ္ပာယ် ပိုမြင့်မားသည်ဟု ယုံကြည်ကြသော်လည်း ရေရှည် ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးစားမှု ပိုများသည်။ ကုန်ကျစရိတ် ကြည့်လျှင် ကျောက် ရုပ်ထုသည် ကြေးထက် ပျမ်းမျှ ၃၀–၅၀% ကုန်ကျနိုင်သည်ဟု ရန်ကုန် ရုပ်ထုဆိုင် ပညာရှင်များ ဆိုသည်။
ပုဆိုးတစ်ထည် ရောင်ထိုး ပြုလုပ်ရန် ဘယ်လောက် ကြာနိုင်သနည်း?
ပုဆိုး တစ်ထည် ရောင်ထိုး ပြုလုပ်ရာတွင် ဒီဇိုင်းရှုပ်ထွေးမှုနှင့် ဆေးရောင် ကွာဟမှုပေါ် မူတည်ကာ ရက် ၃ မှ ရက် ၁၄ ကြာနိုင်သည်။ သဘာဝ ဆေးရောင် ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပုဆိုးတစ်ထည်မှာ ရောင်ထိုးမှုသာမက ဆေးရောင် ပြင်ဆင်ခြင်း၊ ငုံ့ ဖြူစင်ခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ခြင်းများ ပါဝင်၍ ကြာချိန် ပိုများနိုင်သည်။ ကြည်လင်ပြတ်သားသော ဒဟလ ပုဆိုး တစ်ထည် ပြည့်စုံစွာ ပြုလုပ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင် ပညာရှင် တစ်ဦး တစ်ပတ်မှ နှစ်ပတ် ကြာနိုင်ပြီး ဝင်းတိုး ရာသီ (ကထိန် ကာလ) တွင် အမိန့်များ တိုးပွားမှုကြောင့် တတ်နိုင်ဦးသော ပညာရှင်များ ပိုမို ကြာနိုင်သည်ဟု တွံတေး ပညာရှင်များ ဆိုသည်။
ရုပ်ထု ဒါနနှင့် ဘာသာရေး ကုသိုလ် – ဘာကြောင့် အရေးကြီးသနည်း?
မြန်မာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓလေ့ ထုံးတမ်းတွင် ဘုရားရုပ်ထု ပြုလုပ်ပေးလှူ ဒါန ပြုခြင်းသည် မြင့်မြတ်သော ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဤ ယုံကြည်မှုကြောင့် ဘုရားကျောင်းများတွင် ရုပ်ထု ဒါနပြုခြင်း ဓလေ့ ပျံ့နှံ့ကာ ပညာရှင်များ ဆက်ဆက် ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဈေးကွက် ဖန်တီးပေးနေသည်။ ပေပြုတ် ငွေသား ဒါနပြုသည်ထက် ကုသိုလ် သာ ညီမျှသည်ဟု ဂုရုများ ဆို တတ်ကြသောကြောင့် ဓနသဟာယ ရှင်ကောင်းများ ရုပ်ထုကြီးများ ဒါန ပြုတတ်ကြသည်။ ဤနည်းဖြင့် ပညာရှင်-ဖောက်သည် ဆက်ဆံရေး ဆက်လက် ရှင်သန်ကာ ရုပ်ထု ကဏ္ဍ ပြဋ္ဌာန်းသည်ဟု ပညာရှင်များ ဆိုသည်။
မည်သည့် ရောင်များသည် မြန်မာ ပုဆိုးတွင် ဘာသာရေး အဓိပ္ပာယ် ဆောင်သနည်း?
မြန်မာ ပုဆိုး ရောင်ချောင်းများတွင် ဘာသာရေး ရှေ့ရှဉ့် သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ ရွှေ ဝါ ရောင်သည် ဘုရားရုပ်ထု၏ ရောင်ဖြစ်ပြီး ဘာသာရေး ကိစ္စများ၌ ဦးစားပေး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အနီ ရောင်သည် မင်းဆက် ဒစ်ဆင်တွင် ဆင်ဆင်တူ ဦးစားပေးပြီး ကျောင်းကန် ဘုန်းဘုန်း ဝတ်ဆင်မှုတွင် နနွင်းရောင် (saffron) သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဒွေး (mourning) ကာလတွင် ဖြူ သာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး ပွဲတော် ကာလတွင် ရင်ဝင် စုံလင်သော ရောင်စုံ ဒဟလ ဝတ်ဆင်တတ်ကြသည်ဟု ရိုးရာ ဒေသ ပညာရှင်များ ဆိုကြသည်။
ရန်ကုန်တွင် ပုဆိုးရောင်ထိုး ပညာကို ဘယ်နေရာ သင်ယူနိုင်သနည်း?
ရန်ကုန်မြို့တွင် ပုဆိုးရောင်ထိုး ပညာ သင်ကြားနိုင်သော နေရာများ ရှိသည်။ တွံတေး မြို့နယ်ရှိ ရိုးရာ ရက်ကန်း ရွာများတွင် မိသားစု ငယ် ဆရာ ကောင်းများ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး သင်ကြားပေးကြပြီး ဒလ မြို့နယ်တွင် ဒဟလ ပုဆိုး ထုတ်လုပ်ရေး လက်တွေ့ ကြည့်ရှုနိုင်သော ကုမ္ပဏီများ ရှိသည်။ Myanmar Craft Council မှ ဒေသဆိုင်ရာ အလုပ်ရုံ ဆွေးနွေးပွဲများ ပုံမှန် ကျင်းပပြီး ပြည်ပ ဧည့်သည် ပညာရှင်များ ပါ တက်ရောက် ဆောင်ရွက်ကြသည်ဟု Myanmar Craft Council ဝက်ဘ်ဆိုက် တွင် ဖော်ပြထားသည်။ Pansodan Night Market ကဲ့သို့ Pansodan ညပွဲ တွင်လည်း ရက်ကန်း ပြပွဲများ ရှိတတ်ပြီး ချိတ်ဆက်မှု ရနိုင်သည်။
ပုဆိုးရောင်ထိုး အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့ လုပ်ငန်းစဉ် – အစမှ အဆုံးအထိ လမ်းညွှန်
ပုဆိုးတစ်ထည် ရောင်ထိုးရာတွင် သင်ဘာမှ မသိသေးဘဲ စတင်ရန် ဆန္ဒရှိပါက အောက်ပါ အဆင့်များကို တစ်ဆင့်ချင်း လိုက်နာပါ။ ဤလမ်းညွှန်သည် ဘုရားကျောင်းများနှင့် ဆက်နွှယ်သော ဓမ္မဆိုင်ရာ ပုဆိုးများ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးဝင်ဆုံး နည်းလမ်းများကို အခြေခံထားသည်။
အဆင့် (၁) – အထည် ရွေးချယ်ခြင်း။ မူလ ရိုးရာ ပုဆိုးသည် ကော့ကရိတ် ချည်ထည် (100% cotton) ကိုသာ အသုံးပြုသည်။ ဈေးကွက်တွင် ကန်ကြောင်းချည်နှင့် ကျောက်ချည်ဟု ခေါ်သော ချည်ထည် နှစ်မျိုး ရှိပြီး ရောင်ထိုးရာတွင် ကန်ကြောင်းချည်သည် ပိုမို ကောင်းမွန်စွာ ရောင်စုပ်ယူသည်ဟု Myanmar Craft Council မှ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာတွင် ဖော်ပြသည်။
အဆင့် (၂) – ဆေးရောင် ပြင်ဆင်ခြင်း။ သဘာဝ ဆေးရောင် ကြိုက်နှစ်သက်သူများအတွက် သဘောင်ပင်ခြောက် (indigo plant) ကို ရေတစ်ကျိုးနှင့် ၃ ရက်ကြာ စိမ်ပြီး ဆေးရည် ထုတ်ယူသည်။ ခေတ်သစ် reactive dye ကိုကား ရေ ၁ လီတာတွင် ဆေး ၂၀ ဂရမ် နှင့် ဆားနယ်ဆေး ၆၀ ဂရမ် ထည့်ကာ ရောစပ်သည်။
အဆင့် (၃) – ချည်နှောင်ခြင်း (tie) နှင့် ဆေးစိမ်ခြင်း (dye)။ ဓမ္မဆိုင်ရာ ပုံစံများ ဥပမာ ကြာပွင့်ပုံ ထိုးရာတွင် အထည်ကို ၄၅ ဒီဂရီ ထောင့်ဖြင့် ချိုးကွေးပြီး ကြိုး (wax thread) ဖြင့် ချည်နှောင်သည်။ ထို့နောက် ဆေးရည်ထဲတွင် အနည်းဆုံး ၄၅ မိနစ် စိမ်ပြီး ၆၀ ဒီဂရီ အပူချိန်တွင် ထိန်းသည်။
အဆင့် (၄) – ဆင်ခြင်မှုနှင့် ပြီးဆုံးစေခြင်း။ ဆေးစိမ်ပြီးနောက် အအေးရေဖြင့် ချဉ်းဆေးကာ ကြိုး ဖြည်သည်။ ရောင် ပိုသေသပ်ရေး White vinegar ရည် ၁ ရည် ၂ ဆေးနှင့် ထပ်ဆေးပေးသည်။ နေကောင်းသောနေရာတွင် ဆောင်းသွင်းခြမ်းကင်းစွာ အနည်းဆုံး ၂ နာရီ လှမ်းသည်။ ဤ process တစ်ခုလုံး ပျမ်းမျှ ၄ နာရီမှ ၆ နာရီ ကြာတတ်ကြောင်း Yangon Art & Craft School မှ ၂၀၂၄ ခုနှစ် သင်တန်းစာစောင်တွင် ဖော်ပြသည်။
ရောင်ထိုး ပုဆိုး ဈေးနှုန်းနှင့် ဈေးကွက် နှိုင်းယှဉ်မှု – လက်လုပ်နှင့် စက်ရုံထုတ်
မြန်မာ့ ပုဆိုး ဈေးကွက်တွင် လက်လုပ်ရောင်ထိုးပုဆိုးနှင့် စက်ရုံထုတ် ပုဆိုးတို့ ဈေးနှုန်း ကွာဟချက် သိသာထင်ရှားသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ လ Yangon Regional Chamber of Commerce ၏ စစ်တမ်းအရ ရန်ကုန်ဈေးကွက်တွင် ဈေးနှုန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရသည်။
| အမျိုးအစား | ထုတ်လုပ်မှုနည်းလမ်း | ဈေးနှုန်း (ကျပ်) | အသုံးပြုသော ဆေးရောင် |
|---|---|---|---|
| မဂ်ပုဆိုး (ဓမ္မဆိုင်ရာ) | လက်လုပ် ရောင်ထိုး | ၁၅,၀၀၀ မှ ၄၅,၀၀၀ | သဘာဝ ဆေးရောင် |
| မဂ်ပုဆိုး (ဓမ္မဆိုင်ရာ) | စက်ရုံ ထုတ် | ၅,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ | synthetic dye |
| ဘောင်းဘီဦး ပုဆိုး | လက်လုပ် ရောင်ထိုး | ၂၅,၀၀၀ မှ ၈၀,၀၀၀ | သဘာဝ ဆေးရောင် |
| ဘောင်းဘီဦး ပုဆိုး | စက်ရုံ ထုတ် | ၈,၀၀၀ မှ ၂၀,၀၀၀ | reactive dye |
| ဓမ္မပူဇော် ပုဆိုး (ထူးကဲ) | မာစတာ လက်သမားများ | ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၅၀၀,၀၀၀ | သဘာဝ ဆေးရောင် + ရွှေဓာတ် |
လက်လုပ် ပုဆိုးများ ဈေးကြီးရသည့် အဓိက အကြောင်းမှာ လက်မှု အချိန်ယူမှု ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် ကုန်ပစ္စည်း ထောက်ပံ့သူများ အသင်း (Shan State Craft Suppliers Association) ၏ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ကောက်ကိန်းများအရ လက်လုပ် ရောင်ထိုးပုဆိုး တစ်ထည်ကို ပြီးမြောက်ရန် ပျမ်းမျှ ၁၂ နာရီမှ ၃ ရက်အထိ ကြာနိုင်သည်။
ဝယ်ယူသူများ သတိပြုရမည့် အချက်မှာ ဈေးချိုသောပုဆိုးများတွင် azo dye ဟုခေါ်သော ဆေးရောင် ပါဝင်တတ်ပြီး ၎င်းသည် အရေပြား ယားယံမှုနှင့် ဓာတ်မတည့်မှု ဖြစ်စေနိုင်သည်ဟု World Health Organization ၂၀၂၂ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာတွင် သတိပေးထားသည်။ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ဓမ္မ အခမ်းအနားများတွင် ပြုလုပ်သော ပုဆိုးများအတွက် OEKO-TEX Standard 100 လက်မှတ်ရသော ဆေးရောင်ကို အသုံးပြုသည့် ထုတ်လုပ်သူများထံမှ ဝယ်ယူရန် Myanmar Consumer Protection Federation မှ အကြံပြုသည်။ ရန်ကုန်မြို့ ဗိုလ်တထောင် ဈေးနှင့် ဆော်တော်ဈေးတို့တွင် စစ်မှန်သော လက်လုပ် ရောင်ထိုးပုဆိုးများကို တိုက်ရိုက် ဆက်သွယ်ဝယ်ယူနိုင်ပြီး ဈေးနှိုင်းနိုင်ကြောင်း Myanmar Heritage Arts မှ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဝယ်ယူသူ လမ်းညွှန်တွင် ဖော်ပြသည်။
Related Reading
- မြန်မာ ရှေးဟောင်း ပန်းချီ အမျိုးအစား ခြောက်မျိုး
- ရန်ကုန် ရှေးဟောင်း ပန်းချီ သမိုင်းကြောင်း – ကိုလိုနီမတိုင်မီ ခေတ်မှ ယနေ့အထိ
ကိုးကားသော ရင်းမြစ်များ
- Wikipedia – Pyu city-states: https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_city-states
- Wikipedia – Longyi: https://en.wikipedia.org/wiki/Longyi
- Metropolitan Museum of Art – Myanmar Art History: https://www.metmuseum.org/toah/hd/myan/hd_myan.htm
- Encyclopædia Britannica – Lost-wax Casting: https://www.britannica.com/art/lost-wax-casting
- Smithsonian Institution Freer Sackler Galleries – Southeast Asian Art Research: https://asia.si.edu/research/
- UNESCO ICH Myanmar: https://ich.unesco.org/en/state/myanmar-MM
- WHO – Dioxins and chemical dyes health impact: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dioxins-and-their-effects-on-human-health
ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း
