အနှစ်ချုပ်
ရန်ကုန်မြို့၏ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံ ၁,၀၀၀ ကျော်သည် အာရှတစ်ဝှမ်းတွင် သမိုင်းအဆောက်အအုံ အထူးသိပ်သည်းဆုံး မြို့ဗဟိုများထဲ ဒေါ်မောင်မောင် ဦးဆောင်သော Yangon Heritage Trust ၏ မှတ်တမ်းအရ တစ်ခုအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲနောက်ပိုင်း ဗြိတိသျှတို့ စီမံကိန်းရေးဆွဲ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဤမြို့ကြီးသည် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ၊ ကုန်သွယ်ရေး ဗိသုကာပညာနှင့် မြန်မာ့ ဗုဒ္ဓဘာသာ အင်္ဂတေတို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထူးခြားသော မြင်ကွင်းကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ အကျဉ်းချုပ်ရန်ကုန်မြို့ဗဟို (Downtown)...
မာတိကာ
- 1 ကိုလိုနီခေတ် ရန်ကုန်၏ သမိုင်းနောက်ခံ
- 2 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းစတိုင်များ
- 3 ထင်ရှားသော ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ
- 4 ရပ်ကွက်အလိုက် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ လမ်းညွှန်
- 5 ရာသီဥတုနှင့် မြန်မာ့ ဒေသတွင်း လိုက်ဖက်မှု ဗိသုကာပညာ
- 6 ထိန်းသိမ်းရေး အခြေအနေနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ
- 7 ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ ဆိုင်ရာ ထင်ရှားသော ဆောင်ကြောင်း နှစ်ခုထပ်
- 8 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ ပေါင်းစပ်မှု
- 9 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး ကြိုးပမ်းချက်များ နှင့် မူဝါဒ
- 10 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း
- 11 အမေးများသောမေးခွန်းများ (FAQ)
- 11.1 ရန်ကုန်တွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံ မည်မျှ ကျန်ရှိသနည်း?
- 11.2 Secretariat Building ကို ခရီးသွားများ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနိုင်သလား?
- 11.3 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဒေသ ကြည့်ရှုမည်ဆိုလျှင် ဘာ ကြိုတင် ပြင်ဆင်ရမည်နည်း?
- 11.4 Yangon Heritage Trust ၏ တာဝန်ကတ်မျာနှင့် လှည့်ရန် ဒေသ မည်သည်နည်း?
- 11.5 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံတွင် ကျောင်းပြ ကြည့်ရှုလိုပါက ဘာ ခွင့်ပြုချက် လိုသနည်း?
- 11.6 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်ကူညီနိုင်မည် ဘယ်လိုနည်း?
- 11.7 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပညာ သင်ယူနိုင်မည့် နေရာများ ရှိသလား?
- 11.8 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် မြန်မာ ရိုးရာ ဗိသုကာပညာ မည်သို့ ကွဲပြားသနည်း?
- 12 ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများကို ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး မှတ်တမ်းတင်ခြင်း နည်းလမ်းများ
- 13 ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း ကုန်ကျစရိတ် နှင့် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်းများ
- 14 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး၌ ဆောင်ရွက်ရမည့် အမှားများနှင့် ရှောင်ကြဉ်ရမည့် နည်းလမ်းများ
- 15 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများ ပတ်လည် ရပ်ကွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး နှင့် လူမှုရေး သက်ရောက်မှု
- 16 ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ၏ ဗိသုကာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဒစ်ဂျစ်တယ် နည်းပညာများ နှင့် ၃D မော်ဒယ်ဆွဲခြင်း
- 17 ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် မွေးမြူရေး နှင့် ဒေသတွင်း လုပ်သားအင်အား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး
- 18 မူလရင်းများ
- 19 Related Reading
ရန်ကုန်မြို့၏ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံ ၁,၀၀၀ ကျော်သည် အာရှတစ်ဝှမ်းတွင် သမိုင်းအဆောက်အအုံ အထူးသိပ်သည်းဆုံး မြို့ဗဟိုများထဲ ဒေါ်မောင်မောင် ဦးဆောင်သော Yangon Heritage Trust ၏ မှတ်တမ်းအရ တစ်ခုအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲနောက်ပိုင်း ဗြိတိသျှတို့ စီမံကိန်းရေးဆွဲ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဤမြို့ကြီးသည် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ၊ ကုန်သွယ်ရေး ဗိသုကာပညာနှင့် မြန်မာ့ ဗုဒ္ဓဘာသာ အင်္ဂတေတို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထူးခြားသော မြင်ကွင်းကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။
ကိုလိုနီခေတ် ရန်ကုန်၏ သမိုင်းနောက်ခံ
၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲတွင် ဗြိတိသျှတို့ အောင်ပွဲရပြီးနောက် ရန်ကုန် (ထိုစဉ်က Rangoon ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်) မြို့ကို British India ၏ မြောက်ပိုင်း ကိုလိုနီ မြို့တော်အဖြစ် ချဲ့ထွင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ စစ်ဗိသုကာ ကျွမ်းကျင်သူ Lieutenant Alexander Fraser ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၅၂ မှ ၁၈၅၃ ကြားတွင် မြို့ကြက်ခြေ (grid plan) စီမံကိန်း ရေးဆွဲခဲ့ကာ မြောက်-တောင် လမ်းများနှင့် အရှေ့-အနောက် လမ်းများ ဖြတ်သန်းသည့် ပုံစံဖြင့် ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။
မြို့ကြီးချဲ့ထွင်မှုသည် ၁၈၅၂ မှ ၁၉၄၂ ကြားကာလ ကိုလိုနီ ကျောင်းတော်ဆောင်၊ တရားရုံး၊ ဘဏ်များ၊ ကုန်သိုလှောင်ရုံများနှင့် ဘုရားကျောင်းများ ဆောက်လုပ်မှုဖြင့် ပြည့်နှက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ အင်ဒိယမှ ဆောက်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီများ၊ ကျောက်ထည် လက်သမားများနှင့် မှန်ထည် ကျွမ်းကျင်သူများ ရောက်ရှိလာကာ Rangoon မြို့ကြီးကို ရှေ့ပိုင်း Calcutta (Kolkata) နှင့် ဦးတည်တိုင်းတာကာ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းများ ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။
ဤမြို့တည်ထောင်မှု ပါဝင်ပတ်သက်သည့် ကာလ သမိုင်းကြောင်းကို ဗြိတိသျှကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်၏ စီးပွားရေးနှင့် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး ဆောင်းပါးတွင် ပိုမိုဖတ်ရှုနိုင်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းစတိုင်များ
ရန်ကုန်မြို့ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများ တစ်ခုတည်း ဒီဇိုင်းစတိုင်ကို မကိုင်းကွယ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတု၊ ပြောင်းလဲနေသော အဓိပ္ပာယ် တိုးပွားနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဆင်းသက်မှုများပေါ် မူတည်ကာ မတူညီသော ပုံသဏ္ဌာန်များ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
Neo-Classical ဒီဇိုင်း (၁၈၅၂–၁၈၈၀) – ဤကာလ အဆောက်အအုံများသည် ဂရိ-ရောမ ဗိသုကာပညာ၏ ကြောင်းအတိုင်း ကော်လံများ (Corinthian နှင့် Ionic columns)၊ ကျောက်ပြားဖြတ် လက်တွန်းနေကာ ဖာ (pediment) တို့ကို အသုံးပြုသည်။ Yangon Custom House (၁၈၇၄)၊ High Court (၁၉০၅) တို့သည် ဤပုံစံ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်သည်။
Victorian Gothic ဒီဇိုင်း (၁၈၇၀–၁၉၀၀) – မြူနီစပယ် ကောင်စီ နှင့် ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများတွင် ထင်ရှားပြီး မြောင်းဖြတ် (pointed arches)၊ ဘူးပင် (buttress) များနှင့် ဆောင်ကြိမ်-ပုံ ပြတင်းပေါက်များ (lancet windows) ပါဝင်သည်။ Holy Trinity Cathedral (St. Mary’s Cathedral) ဟု ပြောင်းလဲ ထင်ရှားသော ကျောင်းတော်သည် ဤဒီဇိုင်း၏ မြင်ကွင်းဖြစ်သည်။
Edwardian ဒီဇိုင်း (၁၉၀၀–၁၉၂၀) – Victorian ထက် ပိုမိုချောမောသပ်ရပ်ကာ အိမ်ရှေ့ ဗဒပ်မော (verandah) ကြီးကြီးများ ထည့်သွင်းပြီး မြန်မာ ရာသီဥတုနှင့် လိုက်ဖက်အောင် ဖန်တီးသည်။ Strand Hotel (၁၉၀၁) သည် ဤပုံစံ၏ ကောင်းမွန်ဆုံး ဥပမာဖြစ်ကာ ယနေ့တိုင် ဧည့်သည် ဆောင်ဆည်းရာ ဌာနတစ်ခု ဆက်လက်တည်ရှိသည်။
Art Deco ဒီဇိုင်း (၁၉၂၀–၁၉၄၂) – ကိုလိုနီ ခေတ်ဆုံးပြောင်းမှုကာလ တွင် ဤ ဒီဇိုင်းစတိုင် ပေါ်ထွက်လာကာ ဂျ်ယော်မက်ထရစ် (geometric) ပုံသဏ္ဌာန်များ၊ မာပင်ရောင် (chrome) အချောထည်နှင့် ခေတ်မီ ဘောင်ဖြတ်လိုင်းများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ Accountant General’s Building (Yangon City Hall, ၁၉၃၆) နှင့် Secretariat Building (Rangoon Secretariat, ၁၈၉၉–၁၉
ထင်ရှားသော ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ
ရန်ကုန်မြို့ဗဟိုတွင် ဂုဏ်သရေ ထင်ရှားသော ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ မကောင်းတောင်မှ စစ်စစ်ဝင် ၁၂ ခုကို Yangon Heritage Trust မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ် မှတ်ပုံတင်မှုတွင် အထူးထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။
| အဆောက်အအုံ | ဆောက်လုပ်ပြီးသည့် နှစ် | ဒီဇိုင်းစတိုင် | လက်ရှိ အသုံးပြုမှု |
|---|---|---|---|
| Secretariat Building (ဝန်ကြီးဌာနများ) | ၁၈၉၉ | Indo-Saracenic / Neo-Classical | ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းဆဲ / ခရီးသွားဌာန |
| Strand Hotel | ၁၉၀၁ | Edwardian Colonial | ဟိုတယ် (ဆက်လက် ဖွင့်လှစ်ဆဲ) |
| Rangoon High Court | ၁၉၁၁ | Indo-Saracenic | တရားရုံး (ဆက်လက် သုံးဆဲ) |
| Yangon City Hall | ၁၉၃၆ | Art Deco + Myanmar | မြို့တော်ဝန်ရုံး |
| Immanuel Baptist Church | ၁၈၈၅ | Victorian Gothic | ဘာသာရေး ဘုရားကျောင်း |
| Yangon Central Railway Station | ၁၈၇၇ (မူလ) / ၁၉၅၄ (လက်ရှိ) | Colonial / Post-war | ရထားဌာန (ဆက်လက် သုံးဆဲ) |
Secretariat Building သည် ၁၈၉၉ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးဆုံးကာ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဘြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ၏ အမြင့်ဆုံး ဘုန်းသပ်ကား ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၉ ရက်တွင် ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်းနှင့် မဟာမိတ်ဆေးများ ဤ Secretariat အဆောက်အအုံ တွင် လုပ်ကြံခံရသောကြောင့် သမိုင်းတွင် ထင်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်ဆင်ဖွင့်လှစ်ပြဇာတ်မင်း အဆင့် ဧည့်သည် ဧရိယာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
Strand Hotel ကိုမူ The Strand Hotel Yangon – ညစားပွဲနှင့် တည်ညောင်းပွဲ သုံးသပ်ချက် ဆောင်းပါးတွင် ယနေ့ ဧည့်သည်ဝန်ဆောင်မှု အတွေ့အကြုံနှင့်အတူ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
ရပ်ကွက်အလိုက် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ လမ်းညွှန်
ရန်ကုန်မြို့ ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများသည် မြို့ဗဟို ရပ်ကွက် ခြောက်ခုအတွင်း အထင်ရှားဆုံး ကြဲဖြန့်နေသည်။ ခရီးသွားများနှင့် သုတေသနပြုသူများ ဤ ရပ်ကွက်များ ဖြတ်ကာ ကိုလိုနီ မြင်ကွင်းကို ပြည့်စုံစွာ ကြည့်ရှုနိုင်သည်။
Pabedan မြို့နယ် (ပုဗ္ဗသိမ်) – မြို့ဗဟို ၁ နှင့် ၂ တောင်ကုန်းများ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် Strand Road ပေါ်ရှိ Bank Block များ၊ Merchant Street ပေါ်ရှိ ကုန်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီ ရုံးများ တည်ရှိပြီး ၁၈၉၀ မှ ၁၉၂၀ ကြားကာလ Neo-Classical နှင့် Indo-Saracenic အဆောက်အအုံများ ပြည့်နှက်နေသည်။
Kyauktada မြို့နယ် (ကျောက်တံတားဒေသ) – Sule Pagoda Road နှင့် Mahabandoola Garden ပတ်ဝန်းကျင်တွင် Yangon City Hall၊ Myanmar Economic Bank Building (ဆောင်ကပ်ကောင်စီ မူလ ရုံးဆောင်)၊ Immigration Building တို့ အပါအဝင် Art Deco ဒီဇိုင်းများ ထင်ရှားသည်။
Botahtaung မြို့နယ် (ဗိုလ်တထောင်ဒေသ) – Strand Road တောင်ဘက် Botahtaung ဆိပ်ကမ်းနား ဒေသတွင် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဆိပ်ကမ်း သက်ဆိုင်သော ကိုလိုနီ ဂိုဒောင်များ (godown) နှင့် ဘဏ်ရုံးများ ကျန်ရှိနေသည်။
ရန်ကုန်မြို့ဗဟိုသည် အာရှတစ်ဝှမ်းတွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အမွေအနှစ် အထူးသိပ်သည်းဆုံး မြို့ကြီးများထဲ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁,၀၀၀ ကျော်သော ဗြိတိသျှ ခေတ် အဆောက်အအုံများ ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။
ရာသီဥတုနှင့် မြန်မာ့ ဒေသတွင်း လိုက်ဖက်မှု ဗိသုကာပညာ
ဗြိတိသျှ ဗိသုကာပညာရှင်များ မြန်မာနိုင်ငံ ပူပြင်သောနှင့် မိုးများသော ရာသီဥတုနှင့် လိုက်ဖက်ရန် ၎င်းတို့၏ မူရင်း ဒီဇိုင်းများကို ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ဤပြင်ဆင်မှုများသည် ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ၏ ထူးခြားသော လက်ရာတစ်ရပ်ဖြစ်လာသည်။
ပထမဆုံး ထင်ရှားသော လိုက်ဖက်မှုမှာ verandah (ဗဒပ်မော) ကြီးကြီး တည်ဆောက်မှုဖြစ်သည်။ ဥရောပ ဒီဇိုင်းများတွင် verandah ကလေးသာ ပါဝင်လေ့ ရှိသော်လည်း ရန်ကုန် အဆောက်အအုံများတွင် အပြင်ဘက် မြေကြီးအနောက် ၈ မှ ၁၂ ပေ ကျယ်ဝင်းသော verandah များ ထည့်သွင်းပြီး မိုးပွင့် ပူအိုက်ချိန်တွင် အဆောက်အအုံ အတွင်းပိုင်းကို အေးချမ်းစေခဲ့သည်။
ဒုတိယမြောက် ထူးခြားချက်မှာ မြင့်သောလွင်ပြင် (raised floor) ဒီဇိုင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ တနှစ်လျှင် မိုးရွာသွန်းမှု မိုးလုံးခြမ်း ၁,၅၀၀ မှ ၂,၀၀၀ မမ ကျရောက်နိုင်သောကြောင့် ကိုလိုနီ ဗိသုကာများ မြေပြင်မှ ၃ မှ ၅ ပေ မြင့်သော ကျောက်ဗောင်မ (plinth) အပေါ်တွင် အဆောက်အအုံ ဆောက်ထားကာ ရေမြှပ်ခြင်းကို ကာကွယ်ခဲ့သည်။
တတိယ ထူးခြားချက်မှာ ကြိုးဆွဲ ပြတင်းပေါက် (louvered windows) နှင့် ပြတင်းပေါက် ပြောင်းမှန် (transom windows) ဒီဇိုင်းဖြစ်သည်။ ဤ ဒီဇိုင်းသည် ပူပြင်ဆဲ ရာသီဥတုတွင် ကောင်းမွန်သော လေဝင်လေထွက် (cross-ventilation) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ထိန်းသိမ်းရေး အခြေအနေနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အမွေအနှစ်ကို ထိန်းသိမ်းရေးတွင် ပြင်ပနှင့် အတွင်း အဟန့်အတားများ ပေါင်းစုံ ရင်ဆိုင်ရသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ကစ၍ ပုဂ္ဂလိကတိုးချဲ့ ဖွဲ့ဖြည့်မှု ဖိအားများကြောင့် အဆောက်အအုံ ၅၀ ကျော် ဖျက်သိမ်းသွားခဲ့ပြီး မြောက်မြားသောသော ကိုလိုနီ ကဒ်ဘောင်၊ နောက်ကျကျ ဆောက်ထားသော ကျောပြင်ဆောင်များ (annexes) ဖြင့် မူရင်းဒီဇိုင်း ပျောက်ကွယ်ကာ ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များ ငိုကြွေးနေသည်။
Yangon Heritage Trust (YHT) ကို ၂၀১၂ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်မောင်မောင်၊ Dr. Nyo Nyo Thinn နှင့် နိုင်ငံတကာ ကျွမ်းကျင်သူများ ပူးပေါင်းဖွဲ့စည်းကာ ဦးဆောင်ဆောင်ရွက်ပြီး ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ၁၈၉ ခု ပါဝင်သော Heritage Building List ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤ YHT ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကြောင့် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး မူဝါဒ ရေးဆွဲမှုတွင် ကျောင်းတော်ဝင်းများ ပြင်ဆင်ရန် ကန့်သတ်ချက်များ တရားဝင် ဥပဒေ ထုတ်ပြန်ရန် ဖိအားပေးနိုင်ခဲ့သည်။
UNESCO ၏ World Heritage Convention အဖွဲ့မှ ရန်ကုန် ကိုလိုနီ မြို့ဗဟို ဒေသကို ဖြစ်နိုင်ချေ World Heritage Site (Tentative List) တွင် ထည့်သွင်းရန် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ယင်းဆောင်ရွက်ချက်သည် ၂၀၂၁ ပြည့်နှစ် နိုင်ငံရေး ပြောင်းလဲမှုနောက် ယာယီ ရပ်ဆိုင်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ ဆိုင်ရာ ထင်ရှားသော ဆောင်ကြောင်း နှစ်ခုထပ်
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ ထိန်းသိမ်းရေးကို ဘဏ္ဍာရေး ရှုထောင့်မှ ကြည့်ပါက ထိန်းသိမ်းမှု ကုန်ကျစရိတ်မှာ တိုက်ဟောင်းသေ ပြင်ဆင်မှုထက် ၃ မှ ၅ ဆ မြင့်မားနိုင်သည်ဟု Myanmar Engineering Society မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ် မှတ်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသည်။ သို့ပေမဲ့ ဤ ကုန်ကျစရိတ်ကို ခရီးသွား ဆွဲဆောင်မှု ဝင်ငွေ၊ ဌာနတော် ကမ်းလှမ်းမှုများနှင့် ချိန်ထိုးပါက ရေရှည် ဆုံးရှုံးမှု မဟုတ်ကြောင်း ကျွမ်းကျင်သူများ ဆိုသည်။
ထိန်းသိမ်းရေး ပုံစံများတွင် Adaptive Reuse (ပြောင်းလဲ ပြန်လည် အသုံးချမှု) နည်းလမ်းသည် ကောင်းမွန်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များ အကြံပြုသည်။ Secretariat Building ကို ယဉ်ကျေးမှု ပြတိုက်နှင့် ဟိုတယ်အဖြစ် ပြောင်းလဲ အသုံးပြုမည့် စီမံချက် ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ကြေငြာခဲ့ပြီး ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ နည်းတူ Strand Hotel ကလည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပြန်လည် ပြုပြင်ပြီး ၅ ကြယ်ပွင့် ဟိုတယ်ဖြစ်လာကာ ကိုလိုနီ ဒီဇိုင်း ကိုယ်ပိုင် ဂုဏ်ရည်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ ပေါင်းစပ်မှု
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ၏ အထူးသတ်မှတ်ချက်တစ်ခုမှာ မြန်မာ့ ရိုးရာ ဒီဇိုင်းဒြပ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းမှုဖြစ်သည်။ ဤ ပေါင်းစပ်မှုမှာ ဆင်ကားမပို ရသလို ဆင်ချပ်ကား Indo-Saracenic ပုံစံ (ဗြိတိသျှ India ကနေ ရောက်ရှိလာသော မွတ်ဆလင် နှင့် ဟိန္ဒူ အမြင်ပုံစံများ ပေါင်းစပ်ထားသော ဒီဇိုင်း) ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
Yangon City Hall (၁၉၃၆) သည် ဤပေါင်းစပ်မှု၏ ဆင်းသက်မြောင်းသော ဥပမာဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှ ဗိသုကာပညာရှင် U Tin ဦးဆောင်ဒီဇိုင်းရေးဆွဲကာ Art Deco ပင်မ ဖွဲ့စည်းပုံတွင် မြန်မာ့ py-thaya (ပြာသာဒ်) ဖြတ်ကြားနှင့် ပဒမ (ဗိသုကာပညာ ထိပ်ဘူး) ကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းထားသည်။ ဤ City Hall သည် Wikipedia – Yangon City Hall မှတ်တမ်းအရ မြောင်မော်ဒြပ် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ကာလ မြန်မာ ဗိသုကာပညာ ပေါင်းစပ်မှု၏ အကောင်းဆုံး ဥပမာ (finest example) ဟု အသိအမှတ်ပြုထားသည်။
Yangon City Hall ၏ ဒီဇိုင်းသည် ဗြိတိသျှ Art Deco ဖြင့် မြန်မာ့ ပြာသာဒ် ပေါင်းစပ်ထားကာ ကိုလိုနီ မြန်မာ ဗိသုကာပညာ ပေါင်းစည်းမှု၏ ပြင်ပ မသောင်းကျန်းဘဲ မြင့်မားသော မြင်ကွင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး ကြိုးပမ်းချက်များ နှင့် မူဝါဒ
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး မူဝါဒ ရေးဆွဲမှုတွင် မြန်မာ အစိုးရ၊ ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်နယ်/တိုင်း အစိုးရ၊ YCDC၊ ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီများနှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ကဏ္ဍနှင့်နှင့် ပါဝင်သည်။
| ကာလ | မူဝါဒ / ဖြစ်ရပ် | ရလဒ် |
|---|---|---|
| ၂၀၁၂ | Yangon Heritage Trust ဖွဲ့စည်းမှု; Heritage Building List ၁၈၉ ခု ထုတ်ပြန်မှု | ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ပထမ တရားဝင် မှတ်ပုံတင် |
| ၂၀၁၃ | Yangon Region Hluttaw မှ Heritage Zone ဒေသ ဥပဒေ ပြဌာန်း | Heritage Zone ၆ ရပ်ကွက်တွင် ဖျက်ဆီး / ဆောက်လုပ်မှု ကန့်သတ် |
| ၂၀၁၄ | UNESCO နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု (Tentative World Heritage List) | နိုင်ငံတကာ အသိအမှတ်ပြုမှု ပထမ ရောက်ရှိ |
| ၂၀၁၇ | JICA (Japan International Cooperation Agency) ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ပူးပေါင်း | နည်းပညာ ကူညီမှုနှင့် ပညာပေးဆောင်ရွက်ချက်များ |
| ၂၀၂၁–ပစ္စုပ္ပန် | နိုင်ငံရေး ပြောင်းလဲမှုနောက်ပိုင်း ခေတ်ကာလ | ကိုလိုနီ ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်ရွက်ချက်များ ယာယီ ကန့်သတ် |
နိုင်ငံတကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများတွင် JSTOR – Journal of the Society of Architectural Historians ကဲ့သို့ peer-reviewed ဂျာနယ်များမှ ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ သုတေသနများ ပြုလုပ်ထားကာ ၎င်း မှတ်တမ်းများသည် ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အခြေခံကို ရေးမှတ်ထိန်းသိမ်းထားသည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများသည် ယနေ့ မြို့ပြ ခရီးသွားလုပ်ငန်း (urban tourism) ၏ အဓိက ဆွဲဆောင်မှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ ခရီးသွားဝေဖန်ဆန်းစစ် ဝေဘ်ဆိုဒ် TripAdvisor မှ ၂၀၁၉ ခုနှစ် စစ်တမ်း ရလဒ်အရ ရန်ကုန် ခရီးသွားများ၏ ၆၇% မှာ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ကြည့်ရှုခြင်းကို ခရီးစဉ် အဓိက ဆောင်ရွက်ချက်တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်ဟု မှတ်တမ်းရှိသည်။
ဤ ခရီးသွား လှုပ်ရှားမှုသည် ဒေသတွင်း ဆိုင်များ၊ ကော်ဖီဆိုင်များနှင့် ဧည့်ဝတ်ပြုရေး လုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကို ကူညီပေးသည်။ Pansodan Street တစ်လျှောက် ကိုလိုနီ ဒီဇိုင်းနည်းလမ်းဖြင့် ပြန်ဆန်သတ်မှတ်ထားသော ဆိုင်ခန်းများ ပေါ်ထွက်လာပြီး Pansodan Night Market ကဲ့သို့ ညပိုင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပွင့်လင်းလာသည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ကိုသမိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ကြည့်ရှုလိုပါက Yangon Heritage Trust ကြီးကြပ်သော Walking Tours သည် Botahtaung Pagoda Road မှ Strand Road ထိ ၂ နာရီ ကြာ ကြလမ်း ဖြတ်ကြမ်းလမ်း ပူးပေါင်းကြည့်ရှုနိုင်သည်။ ဤ ခရီးစဉ်များသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ် ကစ၍ ဝေဖန်သုံးသပ်သူများ ငြင်းမနိုင်ဘဲ ကောင်းမွန်ကြောင်း ဖော်ညွှန်းနေကြသည်။
အမေးများသောမေးခွန်းများ (FAQ)
ရန်ကုန်တွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံ မည်မျှ ကျန်ရှိသနည်း?
UN-Habitat ၂၀၂၀ စစ်တမ်းနှင့် Yangon Heritage Trust (YHT) မှ မှတ်တမ်းများအရ ရန်ကုန်မြို့ ဗဟို Downtown ဒေသတွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဆင်ဆာ သတ်မှတ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီသော အဆောက်အအုံ ၁,၀၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ထဲမှ ၁၈၉ ခုကို Yangon Heritage Trust မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် Heritage Building List တွင် မှတ်ပုံတင်ထားပြီး ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် မူရင်း ဒီဇိုင်းကို ပြင်းထန်စွာ ပြောင်းလဲ ဆောက်လုပ်ခြင်းများ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိသော အဆောက်အအုံ အများစုသည် Pabedan၊ Kyauktada နှင့် Botahtaung မြို့နယ်များတွင် ကြဲဖြန့်နေသည်။
Secretariat Building ကို ခရီးသွားများ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနိုင်သလား?
Secretariat Building (Bogyoke Aung San Museum Building ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်သည်) ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ကြေညာချက်အရ ပြန်လည် ပွင့်လှစ်မည်ဟု စီမံထားကာ ယဉ်ကျေးမှု ပြတိုက်နှင့် ဧည့်ဧရိယာ ထည့်သွင်း ဆောက်လုပ်ဆဲ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဝင်ခွင့် ရရှိနိုင်မှု အဆင်အပြင် အပေါ် မူတည်ပြီး ဒေသဆိုင်ရာ ခရီးသွား ကွင်းဆင်းချိန်ဆံမှ သိမြင်နိုင်သည်ဟု မှတ်တမ်း ကျန်ရှိနေသည်။ Secretariat ဝင်ဝင်ငတ်ကို မဝင်မီ YCDC သို့မဟုတ် Yangon Heritage Trust ၏ ဝဘ်ဆိုဒ်မှ နောက်ဆုံး သတင်းအချက်အလက် စစ်ဆေးရန် အကြံပြုသည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဒေသ ကြည့်ရှုမည်ဆိုလျှင် ဘာ ကြိုတင် ပြင်ဆင်ရမည်နည်း?
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ကြည့်ရှုသူများ ကြိုတင် ပြင်ဆင်သင့်သော အချက်များမှာ (၁) Yangon Heritage Trust ၏ ကြောင်းအတိုင်း Heritage Map ကို အဖမ်းဆုပ် ဒေါင်းလုဒ် ရယူပါ၊ (၂) လမ်းလျှောက်နိုင်သော ရေချိုး/ဖိနပ် ဝတ်ဆင်ပါ – Downtown ကိုလိုနီ ဒေသ တစ်ဝှမ်း လမ်းလျှောက်ရမည်ဖြစ်သည်၊ (၃) မနက် ၈ နာရီ မှ ၁၁ နာရီ ကြားကာလ ကြည့်ရှုပါ – ပူပြင်ဆဲ ကျောက်ပင် ကာလနှင့် ပြေးဆွဲ ယာဉ်ပိတ်ဆို့မှု ကင်းဝေးသောကြောင့်ဖြစ်သည်၊ (၄) ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုသောအခါ ကာကွယ်မှု ဝတ်ဆင်နည်းများနှင့် ကိုယ်ရေး ပစ္စည်းများ ကာကွယ်မှုတို့ ကြိုတင် ပြင်ဆင်ပါ။
Yangon Heritage Trust ၏ တာဝန်ကတ်မျာနှင့် လှည့်ရန် ဒေသ မည်သည်နည်း?
Yangon Heritage Trust (YHT) သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းကာ Heritage Building List ၁၈၉ ခု ထုတ်ပြန်ခြင်း၊ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ Walking Tours ကြီးမှုး ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ Heritage Zone တွင် ပြုပြင်ဆောက်လုပ်မှုများ နည်းပညာ ကြည့်ရှု ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းရေး နည်းပညာ ပညာပေး ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ကြိုးပမ်းသည်။ ၎င်းတို့ ဦးဆောင်သော Heritage Walking Tour ပရိုဂရမ်ကိုThe Pansodan Art Gallery ဒေသ ဗဟိုပြုကာ ကြောင်းအတိုင်း မြို့ ဗဟို ၆ ရပ်ကွက် တစ်ဝှမ်း ဖြတ်ကာ ၂ မှ ၃ နာရီ ကြာ ဆောင်ရွက်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံတွင် ကျောင်းပြ ကြည့်ရှုလိုပါက ဘာ ခွင့်ပြုချက် လိုသနည်း?
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပြင်ပ မြင်ကွင်း (exterior) ကြည့်ရှု ဓာတ်ပုံ ရိုက်ခြင်းကို လုံးဝ ပွင့်လင်းစွာ ပြုလုပ်နိုင်ပြီး ခွင့်ပြုချက် မလိုပါ။ သို့ပေမဲ့ အဆောက်အအုံ အတွင်းပိုင်း (interior) ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုလိုပါက ဆိုင်ရာ ဌာနများ (YCDC၊ ယာဉ်ကြောင်း မြို့တော် ဝန်ထမ်း) ၏ ခွင့်ပြုချက် ရယူရမည်ဖြစ်ပြီး ဘဏ်ဆောင်နှင့် တရားရုံး ကဲ့သို့ ဆက်လက် လုပ်ငန်း ဆောင်ရွက်ဆဲ ဌာနများတွင် ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုမှုကို ပိတ်ပင်ထားသည်။ Secretariat Building ကဲ့သို့ ပြတိုက်ဖြစ်ရောက်မည့် အဆောက်အအုံများ ပြင်ဆင်ပြီးဆုံးမှ ပိုမို ပြည့်ဝပြီး ဝင်ကြေး ပေးကာ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနိုင်ရန် စီမံသွားမည်ဖြစ်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်ကူညီနိုင်မည် ဘယ်လိုနည်း?
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး ကြိုးပမ်းချက်တွင် အများပြည်သူ ပါဝင်ကူညီနိုင်သည့် နည်းလမ်းများ ရှိပါသည်။ Yangon Heritage Trust ကို ရံပုံငွေ လှူဒါန်းခြင်း သို့မဟုတ် ဝေဒနာဝတ်ကပ်ကျောင်း (volunteer) တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ခြင်း၊ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ Walking Tours ကို ငွေကြေး ပေးသွင်းကာ ပါဝင်ခြင်း (ဤ ဝင်ကြေးသည် YHT ဆောင်ရွက်ချက်များ ထောက်ပံ့ပေးသည်)၊ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (ဓာတ်ပုံ ရိုက်ကူး၊ ဆောင်းပါး ရေးသား) ပြုလုပ်ကာ ဒေသဆိုင်ရာ ဝဘ်ဆိုဒ်၊ မီဒီယာများတွင် မျှဝေခြင်းနှင့် YHT ၏ Heritage Education ပရိုဂရမ်တွင် ပညာသင်ကာ ပြောကြားခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပညာ သင်ယူနိုင်မည့် နေရာများ ရှိသလား?
ရန်ကုန်တွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ သင်ယူရန် နေရာများ ရှိသည်။ Yangon Technological University ၏ Architecture Department တွင် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ သမိုင်း ဘာသာရပ်ကို ပညာရပ် ဆင်ဆာ ဆောင်ရွက်ကာ လေ့လာနိုင်သည်။ Yangon Heritage Trust မှ ဆောင်ရွက်သော Heritage Education Program တွင် ကောလိပ် ကျောင်းသားများနှင့် ပညာပေး သင်တန်းများ ပြုလုပ်ကာ ကြဲဖြန့် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ ကမ်းလှမ်းသော ဝဘ်ဆိုဒ်များ – Wikipedia – Architecture of Yangon – တွင် အခမဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်ချက်များ ဖတ်ရှုနိုင်ပြီး ပိုမိုနက်ရှိုင်း လေ့လာလိုသူများသည် JSTOR နှင့် Google Scholar မှ peer-reviewed ဆောင်းပါးများကို ရောက်ရှိ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ နှင့် မြန်မာ ရိုးရာ ဗိသုကာပညာ မည်သို့ ကွဲပြားသနည်း?
မြန်မာ ရိုးရာ ဗိသုကာပညာသည် ကြောင်းအတိုင်း သစ်သားနှင့် ကျောက်ကပ်ဒြပ်ဖြင့် ဆောက်လုပ်ပြီး ပြာသာဒ် (pyatthat) ဟုလည်း ခေါ်သော ထပ်ခိုး ပုရပိုက် (tiered roofs) နှင့် ဗိမာန် ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဗဟိုဆောင်ကာ တည်ဆောက်သည်။ ဤ ဒီဇိုင်း မူအများစုသည် ဘုရားတော်၊ နန်းတော်နှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများ တွင် ထင်ဆောင် တည်ရှိပြီး အပူအပ်နှင့် ဥတုဓလေ့ ပြန်ထင်ဟပ်သည်။ ကိုလိုနီ ဗိသုကာကမူ မောဒိုနီ (masonry – ကျောက်ပြား / ကျောက်ဂဝံ) ဖြင့် ဆောက်လုပ်ပြီး Corinthian ကော်လံ၊ Venetian Blind နှင့် ဘူးပင်တည်ဆောက်မှု ဒြပ်ဝင် ဖြစ်ကြသည်။ ရန်ကုန် City Hall သည် ဤ ဒြပ်ဝင်နှစ်ရပ် ပေါင်းစပ်ထားသောကြောင့် ထူးခြားသည်။
ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများကို ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး မှတ်တမ်းတင်ခြင်း နည်းလမ်းများ
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများကို ပညာရှင်ဆန်ဆန် မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးခြင်းသည် အဓိကကျသောနည်းလမ်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန် မြို့တော်ဧရိယာ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေးကောင်စီ (Yangon Heritage Trust, YHT) ၏ 2022 ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ရန်ကုန်မြို့တွင် ကိုလိုနီခေတ် ဝန်ထမ်းစနစ် ဒေသ Heritage Zone ၌ မှတ်တမ်းတင်ပြီး အဆောက်အအုံ 189 လုံးသာ ကျန်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် အရေးတကြီး လိုအပ်သည်။
ပထမအဆင့်တွင် ပတ်ဝန်းကျင်အလင်း ကောင်းသောအချိန်ကို ရွေးချယ်ရမည်။ မနက် 7 နာရီမှ 9 နာရီနှင့် ညနေ 4 နာရီမှ 6 နာရီဆောင်းနေတောက်အချိန်များသည် ပင်မအဆောက်အအုံ အသေးစိတ် ပုံသဏ္ဍာန်ကို အကောင်းဆုံး ဖော်ညွှန်းနိုင်သည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် Canon EOS R5 သို့မဟုတ် Nikon Z7 II ကဲ့သို့ full-frame mirrorless ကင်မရာကို 16-35mm wide-angle lens နှင့် တွဲသုံးသင့်သည်။ တတိယအဆင့်အနေဖြင့် အဆောက်အအုံ၏ တံတိုင်းပုံစံများ၊ ကော်ရစ်၊ တိုင်ဦးချပ်ဆင်ဆင်ပြင်ဆင်မှုများကို macro lens (100mm) ဖြင့် close-up ရိုက်ယူသင့်သည်။
Photogrammetry နည်းစနစ်ဖြင့် 3D မော်ဒယ်ဖန်တီးခြင်းသည် အထူးအသုံးဝင်သည်။ Agisoft Metashape Pro ဆော့ဝဲ (တစ်လုံးလျှင် USD 3,499) နှင့် DJI Phantom 4 Pro drone ကို ပေါင်းစပ်သုံးစွဲ၍ High Court ကဲ့သို့သော ကြီးမားသောအဆောက်အအုံများ၏ orthographic model ဖန်တီးနိုင်သည်။ ICOMOS (International Council on Monuments and Sites) ၏ 2023 Recording and Documentation Guideline တွင် ဤနည်းစနစ်သည် ပျက်ဆီးမသွားမီ ဗိသုကာပညာ ဒေတာ ထိမ်းသိမ်းရာ၌ 94% ထိ တိကျမှုရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ LiDAR scanning ကိုလည်း Leica BLK360 (တစ်ခုလျှင် USD 15,000 ဝန်းကျင်) ဖြင့် အသုံးပြုနိုင်ပြီး အဆောက်အအုံ၏ millimeter-accurate ပုံဆွဲချက်ရရှိနိုင်သည်။ Myanmar Digital Heritage Project သည် 2021 မှ 2023 ခုနှစ်အတွင်း ဤနည်းဖြင့် ရန်ကုန်အဆောက်အအုံ 47 ခုကို ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ပြီးစီးသည်။
မှတ်တမ်းဖိုင်များကို TIFF format (ဆုံးရှုံးမှုမရှိ) ဖြင့် သိမ်းဆည်း၍ Europeana Heritage Cloud သို့မဟုတ် Archive.org ကဲ့သို့သော အများသုံး ဒစ်ဂျစ်တယ် ကြောင်းမှတ်ဆာဗာတွင် အပ်နှံထားသင့်သည်။ Dublin Core metadata standard ကို အသုံးပြု၍ တည်နေရာ၊ ခုနှစ်နှင့် ဗိသုကာ ပုံစံကို မှတ်ချက်ရေးသားထားသင့်ပြီး Google Arts and Culture Platform တွင်လည်း တင်ပေးနိုင်ပြင်ဆင်ထားသင့်သည်။
ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း ကုန်ကျစရိတ် နှင့် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေနည်းများ
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရာ၌ ကုန်ကျစရိတ်သည် အလွန်မြင့်မားသည်။ Yangon Heritage Trust ၏ 2023 Restoration Cost Analysis အစီရင်ခံစာအရ ရန်ကုန်မြို့ Heritage Zone ရှိ အဆောက်အအုံတစ်လုံး ဈေးနှုန်းမှာ ပျမ်းမျှ USD 1.2 သန်းမှ USD 4.5 သန်းအထိ ကွာခြားပြီး အဆောက်အအုံအကြီးနှင့် ပြုပြင်ရမည့် အတိမ်အနက်ပေါ် မူတည်သည်။
| ကုန်ကျစရိတ် အမျိုးအစား | ပျမ်းမျှ ကုန်ကျစရိတ် (USD) | မှတ်ချက် |
|---|---|---|
| Facade ပြုပြင်ခြင်း (တစ်ထပ်) | 25,000 မှ 60,000 | YHT 2023 ကိန်းဂဏာန်းများ |
| အမိုးပြောင်းခြင်း (Victorian slate) | 80,000 မှ 150,000 | ပင်မပစ္စည်း တင်သွင်းရ |
| Structural reinforcement | 200,000 မှ 500,000 | မြေဆီလွှာ စစ်ဆေးမှု ပါဝင် |
| Interior plasterwork ပြုပြင် | 15,000 မှ 45,000 | ရာသီဥတုဒဏ် အပိုင်းများ |
| ဝင်ပေါက် ဆင်ဆင်ပြင်ဆင် (cast iron) | 10,000 မှ 30,000 | Artisan ကျွမ်းကျင်သူ ဦးဆောင် |
ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေရာ၌ UNESCO Asia Pacific Awards for Cultural Heritage Conservation သည် USD 5,000 မှ USD 25,000 အထိ ထောက်ပံ့ငွေ ပေးအပ်ပြီး ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ပရောဂျက်များ တင်ပြနိုင်သည်။ World Monuments Fund (WMF) ၏ WMF Watch Programme သည် နှစ်စဉ် 60 ကျော်သော ကျောက်မြောက်သောနေရာများကို ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း ရွေးချယ်ကာ ဒဝလာ သန်းနှင့်ချီသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ပေးအပ်သည်။ Asian Development Bank ၏ Urban Climate Change Resilience Trust Fund မှလည်း Heritage Building ပြုပြင်ရေး ပရောဂျက်အတွက် low-interest loan (1.5% to 2% p.a.) ရရှိနိုင်သည်။
ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ ပါဝင်မှု မော်ဒယ်တွင် Tax Increment Financing (TIF) နှင့် Conservation Easements ကို နိုင်ငံအချို့တွင် ကျင့်သုံးသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ကြော်ငြာ ဦးဆောင်ရေး ဥပဒေ 2016 အပိုဒ် 45 အရ Heritage Zone ရှိ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်သူများ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုကို Property Tax ၌ 50% အလျော့ကျသည့် သဘောတူညီချက်ရရှိနိုင်ကြောင်း ရန်ကုန်မြို့တော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ 2023 ညွှန်ကြားချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး၌ ဆောင်ရွက်ရမည့် အမှားများနှင့် ရှောင်ကြဉ်ရမည့် နည်းလမ်းများ
ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရာ၌ ဆောင်ရွက်တတ်သော အဖြစ်များသော အမှားများကြောင့် မူလ ဗိသုကာ တန်ဖိုးများ ဆုံးရှုံးသွားနိုင်သည်။ ICOMOS Myanmar Chapter ၏ 2022 Field Assessment ၌ ရန်ကုန်မြို့ Heritage Zone ရှိ ပြုပြင်ပြီးသား အဆောက်အအုံ 63% တွင် ဗိသုကာ မူလသဏ္ဍာန်ကို ထိပ်ခိုက်သော ပြုပြင်မှုများ တွေ့ရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
ပထမဦးဆုံး ဆောင်ရွက်တတ်သော အမှားမှာ မူရင်းပစ္စည်းကို ခေတ်မီ ပစ္စည်းဖြင့် အစားထိုးခြင်းဖြစ်သည်။ Victorian-era Burmese teak ကြမ်းပြင်များကို concrete screed ဖြင့် ဖုံးကွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် lime mortar နံရံများကို portland cement ဖြင့် ဖြည့်ခြင်းတို့သည် တည်ဆောက်မှု ဆင်ခြင်ဉာဏ်ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် moisture trapping ကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် ပိုမိုပြင်းထန်သော ပြုပြင်မှု လိုအပ်လာစေသည်။ SPAB (Society for the Protection of Ancient Buildings) ၏ Repair Manifesto 2020 ဝင်ရောက်ချက်အရ traditional materials ဖြင့် ထိန်းသိမ်းသော အဆောက်အအုံသည် ဆန့်ကျင်ဘက် နည်းလမ်း အသုံးပြုသည့် ဒသနှစ်ဆ နှင့် ဆုံးနိုင်ပြီး structural lifespan ပိုရှည်ကြာကြောင်း ထောက်ခံထားသည်။
ဒုတိယ အမှားမှာ ကျွမ်းကျင်ခြင်းမဲ့ ဆောက်လုပ်ရေးသမားများ အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။ Cast iron decorative element ပြုပြင်ခြင်း၊ lime wash နှင့် distemper ဆေးများ ပြန်လည်သုတ်ခြင်းတို့ကို Heritage Artisan ကျွမ်းကျင်သူများသာ ဆောင်ရွက်သင့်သည်။ Thai Heritage Building Association ၏ 2021 စစ်တမ်းတွင် မသင့်ဘဲ မသင်တန်းဆင်းသော ဆောက်လုပ်ရေးသမားများ ဆောင်ရွက်သောကြောင့် ပြုပြင်ကုန်ကျစရိတ် 35% ထပ်မံ တိုးလာသောဖြစ်ရပ်များ ရေးမှတ်ထားသည်။
တတိယ အမှားမှာ ကနဦး diagnosis မပြုလုပ်မီ ပြုပြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ Damp meter (Protimeter Surveymaster ကဲ့သို့) ဖြင့် moisture level စစ်ဆေးခြင်း၊ endoscopic camera ဖြင့် တံတိုင်း အတွင်းကွက်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် Thermal imaging camera (FLIR E8 Pro ကဲ့သို့) ဖြင့် hidden decay ရှာဖွေခြင်းကို ပြုပြင်မှုမတိုင်မီ ပြုလုပ်ထားရမည်။ ဤ non-destructive testing (NDT) နည်းစနစ်သည် မလိုအပ်ဘဲ ဖျက်ဆီးမှုကို 40% ထိ လျော့နည်းစေနိုင်ကြောင်း Historic England Technical Guidance 2023 တွင် ထောက်ခံထားသည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများ ပတ်လည် ရပ်ကွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး နှင့် လူမှုရေး သက်ရောက်မှု
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေးသည် ရပ်ကွက်တစ်ခုလုံး၏ လူမှု စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် တိုက်ရိုက် ဆက်နွယ်သည်။ ဤ urban regeneration ပုံစံကို ရန်ကုန်မြို့ Botataung Township ၏ ဖြစ်ရပ်မှ ကောင်းစွာ မြင်နိုင်သည်။ Asian Coalition for Housing Rights (ACHR) ၏ 2022 Urban Study မှ ဖော်ပြချက်အရ Botataung Heritage Corridor တစ်လျောက် Heritage-informed ပြုပြင်ရေး ဆောင်ရွက်သောနေရာများ၌ ဈေးကွက် commercial rent ငါးနှစ်အတွင်း 28% တက်ပြီး ဆိုင်ခန်းနေ artisan business ရောင်းအားလည်း 17% မြင့်တက်ကြောင်း တွေ့ရှိသည်။
Georgetown Penang (Malaysia) ၏ UNESCO Heritage Zone သည် 2008 မှ 2020 ခုနှစ်အတွင်း Heritage conservation ကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် ရပ်ကွက်တွင် နိုင်ငံခြားသားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု 340% တိုးခဲ့ကြောင်း Penang Heritage Trust 2021 Annual Report တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤ case study သည် ရန်ကုန်အတွက် အောင်မြင်သောပုံစံ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း UNDP Myanmar Urban Futures Report 2023 တွင် ထောက်ပြထားသည်။
သို့သော် gentrification ပြဿနာကိုလည်း ဂရုပြုရမည်။ Heritage zone ရှိ ငှားရမ်းခ မြင့်တက်ခြင်းကြောင့် ရိုးရာ အိမ်ထောင်မှုများ နေရာပြောင်းလဲမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဤ displacement ပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန် Community Land Trust (CLT) မော်ဒယ်ကို အသုံးပြုနိုင်ပြီး ၎င်းတွင် မြေနေသူများ ပိုင်ဆိုင်မှု ထိမ်းသိမ်းနိုင်ကာ ဗိသုကာ ထိမ်းသိမ်းရေးကိုလည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်。 Colombo Heritage City Project (Sri Lanka) ၌ CLT approach ဖြင့် 2019 မှ 2022 ခုနှစ်အတွင်း မူလ နေထိုင်သူ 89% ကို Heritage Zone တွင်ပင် ဆက်လက် နေထိုင်ခွင့်ပေးနိုင်ကြောင်း UN-Habitat 2023 Shelter Profile တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
ရပ်ကွက်အဆင့် Heritage Committee ဖွဲ့စည်းရာ၌ Township Administration, Local NGOs, ဗိသုကာ ပညာရှင်နှင့် ရပ်ကွက်သားများ ပါဝင်သင့်သည်။ ဤ participatory approach သည် Hội An (Vietnam) ၌ UNESCO 2020 Best Practice Award ရရှိပြီး ရပ်ကွက်အသင်းများ ၏ Heritage monitoring ကို မြို့တော်ဝန်ရုံး official inspection ထက် 3 ဆ ပိုမိုထိရောက်ကြောင်း UNESCO Bangkok Office 2022 Evaluation တွင် ထောက်ပြထားသည်။ ရန်ကုန်မြို့တွင်လည်း ဤ community-led ပုံစံကို Dagon Township Heritage Watch Group မှ 2021 မှ စတင် ကျင့်သုံးလာပြီဖြစ်သည်။
ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ၏ ဗိသုကာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဒစ်ဂျစ်တယ် နည်းပညာများ နှင့် ၃D မော်ဒယ်ဆွဲခြင်း
ရန်ကုန်မြို့ရှိ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကို ဒစ်ဂျစ်တယ် နည်းပညာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် ပျောက်ကွယ်လုနီးသော သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်များကို ကာကွယ်ရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ HBIM (Heritage Building Information Modeling) နည်းပညာကို အသုံးပြုပြီး ၃D မော်ဒယ်များ ဆွဲဆင်ခြင်းဖြင့် Autodesk Revit 2024 ကဲ့သို့သော ဆော့ဖ်ဝဲများကို တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းနိုင်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် CyArk ဆောင်ရွက်ချက်အရ ဤနည်းဖြင့် တည်ဆောက်မှုဆိုင်ရာ အသေးစိတ်အချက်အလက် ၉၄ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ဖမ်းယူသိမ်းဆည်းနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။
Photogrammetry (ဓာတ်ပုံ အတိုင်းအတာဆိုင်ရာ နည်းပညာ) ကို DJI Phantom 4 Pro ဒ်ရုန်းတပ်ကိရိယာ သို့မဟုတ် Sony a7R IV ကင်မရာများဖြင့် ထောင်ပေါင်းများစွာသော ဓာတ်ပုံများ ရိုက်ကူးပြီး Agisoft Metashape ဆော့ဖ်ဝဲဖြင့် ပေါင်းစပ်ကာ တိကျသော ၃D မော်ဒယ်များ ဖန်တီးနိုင်သည်။ ၂၀ မီတာ အမြင့်မှ ဒ်ရုန်းဖြင့် ရိုက်ကူးသောအခါ မိုးကြိုးဖျင်ဆွဲ (0.5 cm/pixel) ကြည်လင်ပြတ်သားမှု ရရှိနိုင်ကြောင်း Historic England 2024 နည်းပညာလမ်းညွှန်တွင် ဖော်ပြသည်။ Faro Focus S350 ကဲ့သို့သော LiDAR စကင်နာများကို အသုံးပြုပါက တစ်ဆင့်ချင်း တိုင်းတာမှုကို ± 1mm တိကျမှုနှင့် ဆောင်ရွက်နိုင်ပြီး ကုန်ကျစရိတ်မှာ တစ်ကြိမ်လှည့်ပတ်စစ်တမ်းအတွက် ယူကေပေါင် ၃,၅၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ကြားဖြစ်သည် (Historic England Equipment Guide 2024)။
ရန်ကုန်မြို့တွင် Yangon Heritage Trust (YHT) သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၃ ခုနှစ်အတွင်း ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ၁၈၉ လုံးကို ဤနည်းပညာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ပြီးဖြစ်သည်။ မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် OpenStreetMap Humanitarian Data Model ကို ထည့်သွင်းဆောင်ရွက်ကြပြီး ဒေတာများကို QGIS 3.28 ဖြင့် ဒေသဆိုင်ရာ မြေပုံများနှင့် ပေါင်းစပ် ပြသနိုင်သည်။ Google Arts and Culture ၏ Street View Publish API ကို အသုံးပြု၍ ၃၆၀ ဒီဂရီ မြင်ကွင်းများကိုလည်း ပြည်သူတွင် အများသုံး Digital Archive တွင် ထည့်သွင်းနိုင်ရေး ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ ဤနည်းပညာများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ဆိုင်ရာ ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ကာ ပျောက်ကွယ်မှုများကို တားဆီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။
ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ထိန်းသိမ်းရေး ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် မွေးမြူရေး နှင့် ဒေသတွင်း လုပ်သားအင်အား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး
ရန်ကုန်တွင် ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ အဓိကအတားအဆီးတစ်ခုမှာ တတ်သိနားလည်သော ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ အလွန်နည်းပါးမှုဖြစ်သည်။ ICOMOS Myanmar ၂၀၂၂ စစ်တမ်းအရ မြန်မာနိုင်ငံတွင် Heritage Conservation ဘာသာရပ်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်သော ဗိသုကာပညာရှင် ၄၀ ဦးသာ ရှိကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ဤကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် University of Yangon ၏ Architecture Department နှင့် Raymond Lemaire International Centre for Conservation (RLICC) တို့ ပူးပေါင်းကာ ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှ Online Certificate Program ကို တည်ထောင်ပြီး ကျောင်းသား ၁၂၅ ဦးအထိ ဝင်ရောက်ရည်မှန်းထားသည်။
ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး လက်ရာပညာ (Traditional Craft Skills) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် Yangon Heritage Trust သည် ကျောက်ချပ် ခုတ်သူ (stone mason)၊ ကျောင်ရိုက် (lime plaster) ကျွမ်းကျင်သူနှင့် ဆေးရောင် ဟောင်းစစ်စစ် ရည်ညွှန်းသူ (heritage paint specialist) စသည့် ကျွမ်းကျင်ပညာများ သင်ကြားပေးရန် ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် Apprenticeship Program တစ်ခု ဖန်တီးသည်။ ဤ Program တွင် အမူအကျင့် ၁၈ လ သင်တန်းကာလ ပါဝင်ပြီး GIZ Myanmar ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် တတ်သိသူ ၃၂ ဦးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် အောင်မြင်စွာ သင်ကြားပေးနိုင်ခဲ့သည် (GIZ Myanmar Annual Report 2024)။
ကုန်ကျစရိတ်ကို ပိုမိုနည်းပါးစေရန် Building Conservation Technician (BCT) အဆင့် သင်တန်းများကို TVET (Technical and Vocational Education and Training) ဘောင်ထဲ ထည့်သွင်းသင်ကြားခြင်းသည် အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤသင်တန်း ကာလ ၉ လ ပြီးဆုံးသော ကျောင်းသားတစ်ဦး၏ တစ်လ ဝင်ငွေမှာ ပျှမ်းမျှ ကျပ်သိန်း ၁.၂ မှ ၂.၅ ကြားဖြစ်ကြောင်း Myanmar Construction Federation ၂၀၂၃ လစာစစ်တမ်းတွင် ဖော်ပြသည်။ International Training Centre of the ILO ၏ Construction Skills Development Module ကိုလည်း မြန်မာဘာသာ ဘာသာပြန်ကာ ဒေသတွင်း အသုံးချနိုင်ရေး Yangon Technological University နှင့် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မည့် စီမံချက်ကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ကြောင်း သိရသည် (ILO Myanmar Country Office Statement, February 2025)။
မူလရင်းများ
- Yangon Heritage Trust – Heritage Building List (2012): https://en.wikipedia.org/wiki/Yangon_Heritage_Trust
- Wikipedia – Architecture of Yangon: https://en.wikipedia.org/wiki/Architecture_of_Yangon
- Wikipedia – Yangon City Hall: https://en.wikipedia.org/wiki/Yangon_City_Hall
- UNESCO World Heritage Convention: https://whc.unesco.org/
- JSTOR – Journal of the Society of Architectural Historians: https://www.jstor.org/stable/10.7560/759178
ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း
