အနှစ်ချုပ်
ရန်ကုန်မြို့သည် အာရှတိုက်တွင် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး ၁၈၅၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၈ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော အဆောက်အအုံ ၆,၀၀၀ ကျော်မှာ ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်ဟု Yangon Heritage Trust ၏ ၂၀၁၉ စစ်တမ်းများ၌ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ Victorian ခမ်းနားသော အဆောက်အအုံများမှ Art Deco ၏ သန့်ရှင်းသော မျဉ်းများအထိ ဗိသုကာပညာ အမျိုးအစားပေါင်းများစွာသည် ဤမြို့ကြီး၏...
မာတိကာ
- 1 ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ သမိုင်းကြောင်း
- 2 Victorian ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
- 3 Edwardian ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
- 4 Neo-Classical ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
- 5 Indo-Saracenic ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
- 6 Art Deco ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
- 7 ဗိသုကာပညာ အမျိုးအစားများ နှိုင်းယှဉ်ချက် ဇယား
- 8 ဒေသဆိုင်ရာ မြန်မာ ဗိသုကာ ပုံစံ ပါဝင်မှု
- 9 ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး အခြေအနေ
- 10 မကြာခဏ မေးလေ့ ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
- 10.1 ရန်ကုန် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ ပုံစံ ဘယ်နှစ်မျိုး ရှိသနည်း?
- 10.2 Victorian နှင့် Art Deco ဗိသုကာ ပုံစံ ဘာကွာသနည်း?
- 10.3 ရန်ကုန် ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ဘယ်နှစ်လုံး ကျန်သေးသနည်း?
- 10.4 ရန်ကုန် ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ ဘယ်ရပ်ကွက်တွင် အများဆုံး တွေ့နိုင်သနည်း?
- 10.5 ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ ရှိပါသလား?
- 10.6 Indo-Saracenic ဗိသုကာ ပုံစံ မြန်မာပြည်တွင် ဘာကြောင့် ထူးကဲသနည်း?
- 10.7 ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ ဗိသုကာ ခရီးသွားလာရေး အနေဖြင့် ကြည့်ရှုနိုင်ပါသလား?
- 11 ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အဦများ ကြည့်ရှုလေ့လာရေး လမ်းညွှန်
- 12 ထိန်းသိမ်းရေး ပရောဂျက်များတွင် ကုန်ကျစရိတ် နှင့် ငွေကြေး ပံ့ပိုးမှု အချက်အလက်များ
- 13 Related Reading
- 14 အရင်းအမြစ်များ
ရန်ကုန်မြို့သည် အာရှတိုက်တွင် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး ၁၈၅၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၈ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော အဆောက်အအုံ ၆,၀၀၀ ကျော်မှာ ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်ဟု Yangon Heritage Trust ၏ ၂၀၁၉ စစ်တမ်းများ၌ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ Victorian ခမ်းနားသော အဆောက်အအုံများမှ Art Deco ၏ သန့်ရှင်းသော မျဉ်းများအထိ ဗိသုကာပညာ အမျိုးအစားပေါင်းများစွာသည် ဤမြို့ကြီး၏ ရုပ်လုံးကို ပုံဖော်ထားလေသည်။
ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ သမိုင်းကြောင်း
ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်–မြန်မာ စစ်ပွဲ ၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ၿပီးဆုံးပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့သည် ရန်ကုန်ကို မြောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနချုပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၅၂–၁၈၈၀ ကာလတွင် ဗြိတိသျှ ဗိသုကာပညာရှင် Henry Hoyne-Fox ကို ခန့်အပ်ပြီး မြို့ကြီး စီမံကိန်း ချမှတ်ခဲ့သည်။
ဤ ကာလတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော အဆောက်အအုံများသည် ရန်ကုန်မြို့ကြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး၏ ပထမ အဆင့်ကို ကိုယ်စားပြု၍ Victorian ပုံစံ ဗိသုကာပညာ ကို အဓိကအသုံးပြုထားသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အထက်မြန်မာနိုင်ငံ ကိုပါ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရန်ကုန်သည် မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ဝှမ်း၏ ဌာနချုပ်မြို့ ဖြစ်လာ၍ မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှု ပိုမို အရှိန်ယူလာသည်။
Victorian ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
Victorian ဗိသုကာပညာ ပုံစံသည် ဗြိတိန်မင်းမျိုး Victoria (၁၈၃၇–၁၉၀၁) ကာလတွင် ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ရန်ကုန်မြို့တွင် ၁၈၅၂–၁၉၀၀ ကာလ၌ အဓိကအသုံးပြုခဲ့သော ဗိသုကာ ပုံစံဖြစ်သည်။ ဤပုံစံ၏ လက္ခဏာများမှာ ကျောက်ပြင် (brick) နှင့် သဲကျောက် (sandstone) ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ကင်းမျှော်ကိုင်(turrets)၊ ပြတင်းပေါက် အလှဆင်မှု (ornamental windows)၊ မျှင်ကောင်း ဖောင်းပြင်ကာ (decorative facades) တို့ ပါဝင်သည်။
ရန်ကုန်တွင် Victorian ပုံစံ ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများတွင် Secretariat (အမျိုးသား အဆောက်အအုံ)၊ မြန်မာ့ ရထားလမ်းဌာနချုပ် (Myanmar Railways Headquarters)၊ ဟိုင်းကုတ်တရားရုံး (High Court) တို့ ပါဝင်သည်။ ဤအဆောက်အအုံများသည် ခြောက်ထပ်မှ ရှစ်ထပ်အထိ ရှိပြီး အနီရောင် ကျောက်ပြင်နှင့် အဖြူရောင် မှတ်တိုင်များ ပေါ်တူ ဆောင်ကာ ဗြိတိသျှ ထုထည်ကြီးမားမှုကို ပြသသည်။
ရန်ကုန်၏ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများ – သမိုင်း၊ ရပ်ကွက်လမ်းညွှန်နှင့် ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်းပါး၌ Secretariat နှင့် Strand Hotel တို့ ၏ Victorian ဗိသုကာ ပုံစံ အကြောင်း ပိုမိုအသေးစိတ် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
Edwardian ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
Edwardian ဗိသုကာပညာသည် ဗြိတိန်မင်းကြီး Edward VII (၁၉၀၁–၁၉၁၀) ကာလမှ ထုတ်ပေါ်လာပြီး Victorian ပုံစံနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ပိုမို ပေါ့ပါး၍ ပုံသဏ္ဌာန် ပြောင်းလဲမှု ရှိသည်။ ရန်ကုန်တွင် Edwardian ပုံစံ ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများမှာ General Post Office (ဂျင်နရယ် 郵便局) နှင့် Yangon Central Railway Station (ရန်ကုန် ဗဟိုဘူတာ) တို့ ဖြစ်သည်။
Edwardian ပုံစံ၏ ဝိသေသ လက္ခဏာများမှာ ထောင်လိုက် မျဉ်းကြောင်းများ ကျဆင်းသွားပြီး အလျားလိုက် ကော်နစ် (horizontal cornices) နှင့် ပိုမို ကျယ်ဝန်းသော ပြတင်းပေါက်များ ပါဝင်လာသည်။ အဆောက်အအုံများ၏ ထောင့်မြစ်ကောင်းမြတ်ဆုံးကို သုံးနိုင်ရန် ကာကွယ်ဒေါ် (verandahs) ဒီဇိုင်း ပါဝင်လာသည်မှာ ဒေသဆိုင်ရာ ရာသီဥတု ကိုက်ညီမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။
Neo-Classical ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
Neo-Classical ဗိသုကာပညာသည် ဂရိ၊ ရောမ ရှေးဟောင်း ဗိသုကာပညာ ကို ပြန်လည်ရင်ဆိုင်သော ၁၈ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုအစ ကာလ ဥရောပ ဗိသုကာ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် ဤပုံစံ၏ ထင်ရှားဆုံး ဥပမာမှာ မြင်ကွင်းဘဏ် (မြန်မာ့ ငွေရေးကြေးရေး ဌာနချုပ်) နှင့် Customs House (အကောက်ခွန်ဌာနချုပ်) တို့ ဖြစ်သည်။
Neo-Classical ဗိသုကာ၏ အဓိက လက္ခဏာများမှာ ဂရိ ion နှင့် Corinthian ပုံစံ မှတ်တိုင်များ (columns)၊ ကောက်ကွေး ခုံနားဝ (arched entrances)၊ ခမ်းနားသော ဒုကဋ် (pediments) နှင့် အချိုးကျသော ပမာဏ (proportions) တို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း တစ်ဝိုက်ရှိ Neo-Classical အဆောက်အအုံများသည် ဗြိတိသျှ ကုန်သွယ်ရေး ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို ပြသဆောင်ဆောင် ရပ်တည်နေဆဲ ဖြစ်သည်။
ရန်ကုန်ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာသည် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ရည်မှန်းချက်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ကိုက်ညီမှု တို့ ပေါင်းစည်းမှု၏ တမွေ ဖြစ်သည်။
ဗြိတိသျှကိုလိုနီကာလ ရန်ကုန်၏ စီးပွားရေးနှင့် ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရေး ဆောင်းပါး၌ Neo-Classical ဗိသုကာပညာနှင့် ဆိပ်ကမ်း ဖွံ့ဖြိုးမှု ဆက်နွယ်မှုကို ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
Indo-Saracenic ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
Indo-Saracenic ဗိသုကာပညာသည် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဗိသုကာပညာ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အိန္ဒိယ–မော်ဂူး (Mughal) ဗိသုကာ ပုံစံများ ပေါင်းစပ်ထားသော ကွဲပြားခြားနားသော ဗိသုကာ ဖန်တီးမှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ဤပုံစံ၌ အစ်တ်လမ် (Islamic) ထောင်မြင့် မျိုးတော (domes)၊ ဟင်ဒူ (Hindu) ဝင်ပေါက်ငယ် (chattris)၊ ဗြိတိသျှ Gothic ကင်းမျှော် (turrets) တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည်။
ရန်ကုန်တွင် Indo-Saracenic ပုံစံ ထင်ရှားဆုံး ဥပမာမှာ Yangon City Hall (ရန်ကုန် မြို့တော်ခန်းမ) ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ ဗိသုကာပညာရှင် U Tin ၏ ဒီဇိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဤ အဆောက်အအုံသည် မြန်မာ ရိုးရာ ဗိသုကာ ပုံစံနှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ထူးခြားသော ဥပမာ ဖြစ်သည်။ City Hall ၏ မြန်မာ pyatthat (ပြာသာဒ်) ပုံစံ ကင်းမျှော်သည် ဤ ဒေသဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်း ကူးစပ်မှု၏ အထင်ကရ ဥပမာ ဖြစ်သည်။
Art Deco ဗိသုကာပညာ ပုံစံ
Art Deco ဗိသုကာပညာ ပုံစံသည် ၁၉၂၀–၁၉၄၀ ကာလ ကမ္ဘာ တစ်ဝှမ်း ပျံ့နှံ့ကာ ရန်ကုန်မြို့တွင်လည်း ထင်ထင်ရှားရှား ဒေသထောက်ပါ ဖြစ်သည်။ ဤ ပုံစံ၏ လက္ခဏာများမှာ ဂျျာမေတြီ (geometric) ပုံစံများ၊ ဟန်ချက် ညီသော အဖောင်ဆောင် (streamlined forms)၊ ကျောက်ဖြူ (cream-coloured concrete)၊ ဦးထိပ် တင်ပြ (ornamented parapets) တို့ ဖြစ်သည်။
ရန်ကုန်မြို့ကြီးတွင် Art Deco ပုံစံ ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများမှာ Myanmar Port Authority ဆိပ်ကမ်း အဆောက်အအုံ၊ Yangon Central Post Office ဒုတိယ ထပ်ဆောင်း၊ Sofaer’s Building (ဆော်ဖဲ အဆောက်အအုံ) တို့ ဖြစ်သည်။ ဤ ဒသမ ထပ်ကားများ (multi-storey apartment blocks) တွင် ဟန်ချက်ညီ ကောလာ (Art Deco balconies) နှင့် အဖြူ-ကျောက်ထည် ကလေ (white terrazzo tiles) တို့ အသုံးပြုထားသည်ကို ယနေ့ တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။
Art Deco ကာလ (၁၉၂၀–၁၉၄၀) တွင် ရန်ကုန်သည် ကုန်သွယ်ရေး ဌာနချုပ်အဖြစ် ပွင့်လင်းလာပြီး ဘဏ်များ၊ ကုမ္ပဏီ ဒရားများ (offices)၊ ဈေးသည်ခန်းများ (commercial buildings) တည်ဆောက်ရာ Art Deco ကို အများဆုံး အသုံးပြုသည်ကို တွေ့ရသည်။ The Strand Hotel Yangon သည် Art Deco ဒသမ ဒ္ဓမကာလ ကိုယ်ထင်ကာ ၁၉၀၁ ခုနှစ် Sarkies Brothers တည်ဆောက်ထားသော ခမ်းနားသော ဟိုတယ် ဖြစ်ကာ ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ပုံစံ အဆောက်အအုံ ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာ ဆောင်သည်။
Art Deco ပုံစံ အဆောက်အအုံများသည် ၁၉၂၀ – ၁၉၄၀ ကာလ ရန်ကုန်၏ ကုန်သွယ်ရေး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှု၏ တိုက်ရိုက် သက်သေ ဖြစ်သည်။
ဗိသုကာပညာ အမျိုးအစားများ နှိုင်းယှဉ်ချက် ဇယား
ရန်ကုန် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ ပုံစံ ၅ မျိုးကို အောက်တွင် ဇယားဆွဲ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်နိုင်သည်။
| ဗိသုကာ ပုံစံ | ကာလ (ရန်ကုန်) | ထင်ရှားသော လက္ခဏာ | နာမည်ကြီး ဥပမာ |
|---|---|---|---|
| Victorian | ၁၈၅၂–၁၉၀၀ | ကျောက်ပြင်၊ ကင်းမျှော်၊ ဖောင်ဆောင် မျက်နှာ | Secretariat, High Court |
| Edwardian | ၁၉၀၀–၁၉၁၅ | ပေါ့ပါးသော မျဉ်း၊ ကျယ်ဝန်းသော ပြတင်းပေါက် | Central Railway Station, GPO |
| Neo-Classical | ၁၈၇၀–၁၉၃၀ | ဂရိ မှတ်တိုင်၊ ကောက်ကွေး ဝင်ပေါက် | Customs House, Myanmar Economic Bank |
| Indo-Saracenic | ၁၈၈၀–၁၉၄၀ | မော်ဂူး မျိုးတော၊ မြန်မာ pyatthat | Yangon City Hall |
| Art Deco | ၁၉၂၀–၁၉၄၈ | ဂျျာမေတြီ ပုံစံ၊ ဟန်ချက်ညီ မျဉ်း | Sofaer’s Building, Port Authority |
ဤ ဗိသုကာ ပုံစံ ၅ မျိုးသည် တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ရောနှောမှု (hybrid styles) ရှိသောကြောင့် တချို့ အဆောက်အအုံများကို တိကျသော ပုံစံတစ်ရပ် ရပ်ထဲသာ ထည့်သွင်းရန် ခက်ခဲနိုင်ပါသည်။ ဗိသုကာ ပညာရှင်များ အများစုသည် ဤ ပုံစံများကို ဆင်ဆင် ကူးပြောင်းနေသောကြောင့် ရာစုနှစ် ဝက်ကာလ (transition period) ၌ တည်ဆောက်ထားသော အဆောက်အအုံများသည် အမျိုးအစား ၂ ခု ဝေမျှ တတ်သည်ကို တွေ့ရသည်ဟု Wikipedia – Architecture of Yangon ဆောင်းပါး၌ ဖော်ပြထားသည်။
ဒေသဆိုင်ရာ မြန်မာ ဗိသုကာ ပုံစံ ပါဝင်မှု
ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံများသည် ရန်ကုန်တွင် ဒေသဆိုင်ရာ မြန်မာ ဗိသုကာ ထွင်ဖန်တီးမှုနှင့် ရောနှောမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤ ဒေသဆိုင်ရာ ပေါ်လစ် (localisation) ကြောင့် မြန်မာ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်နာများ ကိုလည်း ဗြိတိသျှ တည်ဆောက်ရေး ကုမ္ပဏီများ အတွက် ဒီဇိုင်း ဆွဲရာ၌ ငှားရမ်းခဲ့ကြသည်။
ဗိသုကာပညာရှင် U Tin သည် ၁၉၃၀ ကာလ ရန်ကုန် ၏ ထင်ရှားသော မြန်မာ ဗိသုကာပညာရှင် ဖြစ်ပြီး Yangon City Hall ၊ Secretariat ကောင်စီ ဆောင်နှင့် Burma Oil Company ရုံးများကို ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သည်။ သူ၏ ဒီဇိုင်းများတွင် ပါဝင်သော မြန်မာ pyatthat နှင့် နတ်ဆင်ပြ (decorative finials) ပုံစံများသည် ကိုလိုနီ ဗြိတိသျှ ဗိသုကာ ကွင်းအတွင်း မြန်မာ ဒီဇိုင် စစ်စစ် ဖောင်ဒေးရှင်း ချနိုင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်ဟု Yangon Heritage Trust မှ မှတ်တမ်းများ ၌ ဖော်ပြထားသည်။
ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး အခြေအနေ
ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ ထိန်းသိမ်းရေးသည် ရန်ကုန်တွင် ဆောင်ရွက်ချက်ပေါင်းများစွာ ကြုံတွေ့ ရင်ဆိုင်နေရသည်။ Yangon Heritage Trust (YHT) ၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် တည်ထောင်မှုမှ စတင်ကာ ဤ ဗိသုကာ အမွေအနှစ်များ ကာကွယ်ရေး ကြိုးပမ်းချက်များ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
Yangon City Development Committee (YCDC) သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရမည့် အဆောက်အအုံ ၁,၀၈၈ လုံး ကို ၁ ကြိမ် မြောက် ထိန်းသိမ်းရေး ဇုန်တွင် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်ဟု Yangon City Development Committee ၏ တရားဝင် ဝဘ်ဆိုဒ်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှုနောက် ဤ ကာကွယ်ရေး ကြိုးပမ်းချက်များ မတွင်ကျယ် ဖြစ်ကြောင်း ဒေသဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ ညွှန်ပြသည်။
| ကာကွယ်ရေး အဖွဲ့ | တည်ထောင်ဒသ / ကာလ | အဓိက ဆောင်ရွက်ချက် | ကိုးကား |
|---|---|---|---|
| Yangon Heritage Trust (YHT) | ၂၀၁၃ | မှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ ဥပဒေ ထောက်ခံချက် ရှာဖွေခြင်း | yangonheritagetrust.org |
| Yangon City Development Committee | ၂၀၁၇ ကာကွယ်ရေး ဇုန် | ၁,၀၈၈ အဆောက်အအုံ ကာကွယ်ရေး ဇုန် ဖောင်တမ်း | ycdc.gov.mm |
| UNESCO Asia-Pacific | ၿပီးခဲ့သော ၁၀ နှစ် | ကြိုတင် ကမ္ဘာ့ အမွေ စာရင်း ထည့်သွင်းရေး ကြိုးပမ်းချက် | whc.unesco.org |
| ICOMOS Myanmar | ၂၀၀၀ ကျော် | ဗိသုကာ စစ်တမ်း နှင့် ကနဦး မှတ်တမ်းတင် ကြိုးပမ်းချက် | icomos.org |
ရန်ကုန်ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်းပါး တွင် ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး အကောင်အထည်ဖော်မှု အသေးစိတ် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။
မကြာခဏ မေးလေ့ ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)
ရန်ကုန် ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာ ပုံစံ ဘယ်နှစ်မျိုး ရှိသနည်း?
ရန်ကုန်မြို့တွင် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ကာလ ၁၈၅၂–၁၉၄၈ အတွင်း အဓိက ဗိသုကာ ပုံစံ ၅ မျိုး တည်ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ Victorian၊ Edwardian၊ Neo-Classical၊ Indo-Saracenic နှင့် Art Deco ဗိသုကာ ပုံစံများ ဖြစ်သည်။ ဤ ပုံစံများ အပြင် တချို့ အဆောက်အအုံများသည် ဒေသဆိုင်ရာ မြန်မာ ဗိသုကာပညာ ထွင်ဖန်တီးမှုနှင့် ရောနှောသော ဟိုင်ဘရစ် (hybrid) ပုံစံများ ဖြစ်ကာ ရန်ကုန်ကို ထူးကဲသော ဒေသ–ဂြိုဟ်ကြီး ဗိသုကာ မြင်ကွင်း ဆောင်ကြဉ်းပေးခဲ့သည်။ Yangon Heritage Trust ၏ မှတ်တမ်းများ ၌ ဤ ပုံစံ ၅ မျိုး အားလုံး အာမ်ပနာ မပါသော ရန်ကုန်ကို မြင်ကွင်း ထင်ဟပ်ပေးကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
Victorian နှင့် Art Deco ဗိသုကာ ပုံစံ ဘာကွာသနည်း?
Victorian ဗိသုကာပညာ (၁၈၅၂–၁၉၀၀ ကာလ) သည် ကြောင်ကျောက်ပြင် (brick) ဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး ဖောင်ဆောင် ဒီဇိုင်း (ornamental design)၊ ကင်းမျှော် (turrets)၊ ကောက်ကွေး ဆောင်ဒေသ (arched features) တို့ ရှိသည်။ Art Deco ဗိသုကာပညာ (၁၉၂၀–၁၉၄၈ ကာလ) မှာ ကွန်ကရစ် (reinforced concrete) ဖြင့် တည်ဆောက်ကာ ဂျျာမေတြီ ပုံစံ (geometric patterns)၊ ဟန်ချက်ညီ မျဉ်း (streamlined forms)၊ ဦးထိပ် တင်ပြ ပုံစံ (decorative parapets) တို့ ဖြင့် ကွဲပြားသည်။ Victorian ပုံစံ ပိုမိုကြောင်ကြောင်း ခမ်းနားသော်လည်း Art Deco ပုံစံ ပိုမိုသန့်ရှင်း ခေတ်မီသည်ဟု ခံစားရသည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံ ဘယ်နှစ်လုံး ကျန်သေးသနည်း?
Yangon Heritage Trust ၏ ၂၀၁၉ စစ်တမ်းများ အရ ရန်ကုန်မြို့တွင် ကိုလိုနီ ကာလ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံ ၆,၀၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဤ ၌ ကာကွယ်ရေး ဇုန်တွင် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသော ထိပ်တန်း အဆောက်အအုံ ၁,၀၈၈ လုံး ပါဝင်သည်ဟု Yangon City Development Committee သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤ ၆,၀၀၀ ကျော်သည် ကမ္ဘာ့ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အမွေ ၌ ကွဲ ပြားခြားနားသောကြောင့် ဤ မြို့ကြီးသည် ဗိသုကာ ပညာ လေ့လာသူများ လာရောက် ကြည့်ရှုလိုသော မြို့ ဖြစ်သည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ အဆောက်အအုံများ ဘယ်ရပ်ကွက်တွင် အများဆုံး တွေ့နိုင်သနည်း?
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ အဆောက်အအုံ အများဆုံး တွေ့ရနိုင်သော ကဏ္ဍများမှာ မြို့လယ်ဧရိယာ (Downtown Yangon) ဖြစ်သည်။ ကြည့်မြင်တိုင် ဒေသ (Kyauktada Township)၊ လသာ ဒေသ (Lathar Township)၊ ပုဇွန်တောင် ဒေသ (Pabedan Township) တို့တွင် Victorian, Neo-Classical, Art Deco အဆောက်အအုံ အများဆုံး တွေ့ နိုင်သည်။ ဤ မြို့လယ် ဧရိယာ ၁.၅ စတုရန်းမိုင်သည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အမွေ၌ ထူးကဲသော ဖောင်ဒေးရှင်း ဖြစ်သည်ဟု UNESCO ၂၀၁၈ ဒေသဆိုင်ရာ စစ်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ ရှိပါသလား?
၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် Yangon City Development Committee (YCDC) သည် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ အဆောက်အအုံများ ကာကွယ်ရေး ဇုန် ဖောင်တမ်း ချမှတ်ခဲ့ပြီး ကာကွယ်ရမည့် အဆောက်အအုံ ၁,၀၈၈ လုံးကို သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤ ဖောင်တမ်းနောက် ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ ပြဌာန်း ဆောင်ရွက်ရေး ကြိုးပမ်းချက်များ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ စစ်အာဏာ သိမ်းမှုနောက် ဤ ကြိုးပမ်းချက်များ ဆိုင်ငံ့ မသွားကြောင်း ဒေသဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ ဖော်ပြသည်။ Yangon Heritage Trust သည် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ကာကွယ်ရေး ဆောင်ရွက်ချက်များ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နေသော ပရဟိတ အဖွဲ့ ဖြစ်သည်။
Indo-Saracenic ဗိသုကာ ပုံစံ မြန်မာပြည်တွင် ဘာကြောင့် ထူးကဲသနည်း?
Indo-Saracenic ဗိသုကာ ပုံစံသည် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ (Victorian, Edwardian) ကို ဒေသဆိုင်ရာ အိန္ဒိယ–ဟင်ဒူ–မော်ဂူး ဒီဇိုင်ပုံစံများနှင့် ရောနှောသော ဟိုင်ဘရစ် ပုံစံ ဖြစ်သည်။ မြန်မာပြည်တွင် ၎င်းသည် မြန်မာ pyatthat (ပြာသာဒ်) ဗိသုကာ ဒီဇိုင်နှင့် ထပ်မံ ရောနှောမှု ဖြစ်ပွားသောကြောင့် ကမ္ဘာ့ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ တွင် ထူးကဲ ဖြစ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗိသုကာပညာရှင် U Tin ၏ ဒီဇိုင်း ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော Yangon City Hall သည် ဤ သုံးပင် ရောနှောမှု ၏ ကမ္ဘာ တစ်ဝှမ်းကျော် ဥပမာ ဖြစ်သည်ဟု Wikipedia – Yangon City Hall ဆောင်းပါး၌ မှတ်တမ်း တင်ထားသည်။
ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ပုံစံ ဗိသုကာ ခရီးသွားလာရေး အနေဖြင့် ကြည့်ရှုနိုင်ပါသလား?
ဟုတ်ကဲ့၊ ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ကြည့်ရှုရေး ခရီးသည် ကမ္ဘာ တစ်ဝှမ်းမှ ဗိသုကာ ပညာ ပရိသတ်များ ဆွဲဆောင်နေသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ဖြစ်သည်။ Yangon Heritage Trust သည် မြို့လယ် ဧရိယာ ကိုလိုနီ ဗိသုကာ ခရီးပိတ် (guided walking tours) ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ကာ မြောက်ပိုင်း Secretariat မှ တောင်ပိုင်း Strand Hotel ကမ်းနားတစ်ဝိုက် ကာကွယ်ရေး ဇုန် ဒေသ၌ ဗိသုကာ အမျိုးအစား ၅ မျိုးစလုံး ကို တစ်ခြေတည်း ကြည့်ရှုနိုင်ပါသည်။ Pansodan Night Market ဒေသသည် Victorian နှင့် Art Deco ဗိသုကာ အဆောက်အအုံ ဆင်ကဲ့ ကြည့်ရှုနိုင်သော ကောင်းသောနေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အဦများ ကြည့်ရှုလေ့လာရေး လမ်းညွှန်
ရန်ကုန်မြို့၏ ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာပညာများကို တစ်ကိုယ်တော် ထိထိရောက်ရောက် လေ့လာလိုသူများအတွက် အောက်ပါ အဆင့်ဆင့် လုပ်ဆောင်ချက်များသည် အထောက်အကူ ဖြစ်လိမ့်မည်။
ပထမဦးစွာ မြို့လည်ချက် ဗောဂလိပ်ကွင်းတစ်ဝိုက် (Maha Bandoola Park) မှ စတင်ပါ။ ဤနေရာတွင် Yangon City Hall (၁၉၃၆ ခုနှစ် တည်ဆောက်) နှင့် ကိုလိုနီခေတ် ဒေသတော်ဝင် တရားရုံးချုပ် (Supreme Court Building) တို့ကို မိနစ် ၃၀ အတွင်း ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ Yangon Heritage Trust မှ ထုတ်ဝေသော “Walking Tour Map” ကို yht.org.mm တွင် အခမဲ့ ဒေါင်းလုဒ်လုပ်၍ အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဤမြေပုံတွင် Grade A မှ Grade C အထိ အဆင့်သတ်မှတ်ထားသော အမွေအနှစ် အဆောက်အဦ ၁၈၉ ခုကို ဖော်ပြထားသည် (Yangon Heritage Trust, ၂၀၂၃)။
ဒုတိယအဆင့်တွင် Strand Road တစ်လျှောက် လျှောက်လည်ပါ။ Strand Hotel (၁၉၀၁) သည် Edwardian ပုံစံ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းနောက်ခံ ချောင်ပြာများ (informational plaques) ကို အဆောက်အဦ မျက်နှာစာများတွင် ရှာဖွေဖတ်ရှုပါ။ Pansodan Street မှ Bo Aung Kyaw Street အကြားရှိ အဆောက်အဦများသည် Art Deco ဒီဇိုင်းများ ထူးကဲစွာ တည်ရှိ၍ ဓာတ်ပုံ ရိုက်ကူးရန် နံနက် ၇ နာရီမှ ၉ နာရီ အကောင်းဆုံး အချိန်ဖြစ်သည်။ နေ့တစ်ဝက် အပြည့် လေ့လာမည်ဆိုလျှင် Myanmore အက်ပ်တွင် ရနိုင်သော “Colonial Rangoon” ဓာတ်ပုံ မှတ်တမ်းများနှင့် ယှဉ်တွဲ ကြည့်ရှုနိုင်သည်။
တတိယအဆင့်မှာ Yangon Heritage Trust ၏ တရားဝင် Guided Tour တွင် ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် စာရင်းအရ တစ်ဦး ကျပ် ၁၅,၀၀၀ ဖြင့် နံနက် ၈ နာရီ ထွက်ပြီး ၂ နာရီကြာ ဆောင်ရွက်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် Architecture Guide များ ထုတ်ဝေသော Roof Eaves Press ၏ “Rangoon: Architectural Guide” စာအုပ် (၂၀၁၈ ထုတ်) ကို အကိုးအကား ယူ၍ ကိုယ်ပိုင် လေ့လာမှု ဆက်လက် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ရာသီဥတုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ နိုဝင်ဘာ မှ ဖေဖော်ဝါရီ အကြား ရာသီသည် အပူချိန် နိမ့်ပြီး မိုးမများသောကြောင့် ဗိသုကာပညာ ခရီးစဉ်အတွက် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်။
ထိန်းသိမ်းရေး ပရောဂျက်များတွင် ကုန်ကျစရိတ် နှင့် ငွေကြေး ပံ့ပိုးမှု အချက်အလက်များ
ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အဦများ ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ငွေကြေးအရ ကြီးမားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်သောကြောင့် ကုန်ကျစရိတ် သဘောသဘာဝကို နားလည်ခြင်းသည် အရေးကြီးသည်။
ရန်ကုန်မြို့တွင်း တည်ဆောက်ပြင်ဆင်မှု ကုန်ကျစရိတ်အရ Grade A အဆောက်အဦ (အချိုးမပျက် ထိန်းသိမ်းမှု) တစ်ထပ်လျှင် စတုရန်းပေ တစ်ပေ ကျပ် ၈,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ ကြားတွင် ကုန်ကျသည် (Myanmar Engineering Society, ၂၀၂၂)။ Strand Hotel ပြန်လည် ထိန်းသိမ်းမှုတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ယူဒေါ်လာ ၁၁ သန်း ကျသင့်ခဲ့ပြီး အဆောက်အဦ မူရင်း ဒီဇိုင်း ဂုဏ်သတ္တိများ ကာကွယ်ရင်းနှင့် ချဲ့ထွင်ခဲ့သည် (Sarkies Brothers Partnership မှတ်တမ်း, ၁၉၉၁)။
ငွေကြေး အရင်းအမြစ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
- UNESCO Regional Office Bangkok မှ Heritage Conservation Grant သည် သင့်တော်သော ပရောဂျက်များအတွက် ဒေါ်လာ ၅၀,၀၀၀ အထိ ထောက်ပံ့ပေးပြီး နှစ်စဉ် လျှောက်ထားနိုင်သည် (UNESCO Bangkok, ၂၀၂၄)။
- World Monuments Fund ၏ Knapp Grants Program သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ပရောဂျက် ၂ ခုကို ဒေါ်လာ ၃၀,၀၀၀ စီ ချပေးခဲ့သည်။
- ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရ ၏ Heritage Building Rehabilitation Fund မှ မြန်မာကျပ် ၅ သန်းမှ ၂၀ သန်းအထိ ချထားပေးပြီး ကိုယ်တိုင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ၁,၁ အချိုးဖြင့် ပေးနေသည် (YCDC Heritage Division, ၂၀၂၃)။
ပုဂ္ဂလိကရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ အနေဖြင့် ကိုလိုနီခေတ် Grade A အဆောက်အဦများ တည်ရှိသည့် ဒေသတွင် ဟိုတယ် သို့မဟုတ် ရုံးခန်းအဖြစ် ဖွင့်လျှင် ၁ ပြည်နယ် ကုမ္ပဏီ ဥပဒေ ၂၀၁၇ အောက်တွင် ကော်ပိုရေးရှင်းအခွန် ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း သက်သာခွင့် ရနိုင်သည် (Internal Revenue Department Myanmar, ၂၀၂၁)။ သို့သော် ဂရပ်အဆင့် စစ်ဆေးမှုကို YCDC Department of Urban and Housing Development မှ ပထမဦးစွာ ရယူရမည် ဖြစ်ပြီး စစ်ဆေးမှု ကြာချိန်သည် ပျမ်းမျှ ၄ လမှ ၆ လ ကြာတတ်သည်။
Related Reading
- ရန်ကုန်၏ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများ — သမိုင်း၊ ရပ်ကွက်လမ်းညွှန်နှင့် ထိန်းသိမ်းရေး
- ရန်ကုန် ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး စိန်ခေါ်မှုနှင့် နည်းလမ်းများ
အရင်းအမြစ်များ
- Yangon Heritage Trust – ကိုလိုနီ ဗိသုကာ မှတ်တမ်း (yangonheritagetrust.org)
- Yangon City Development Committee – ကာကွယ်ရေး ဇုန် ဖောင်တမ်း ၂၀၁၇ (ycdc.gov.mm)
- UNESCO World Heritage Centre – ကမ္ဘာ့ အမွေ ကြိုတင် စာရင်း (whc.unesco.org)
- Wikipedia – Architecture of Yangon (en.wikipedia.org/wiki/Architecture_of_Yangon)
- Wikipedia – Yangon City Hall (en.wikipedia.org/wiki/Yangon_City_Hall)
- ICOMOS – မြန်မာ ဗိသုကာ စစ်တမ်းများ (icomos.org)
ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း
