ရန်ကုန်ရှိ လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ကွာခြားချက် — ဗမာ၊ ကရင်၊ မွန်နှင့် ဇိုင်းတို့ကို မည်သို့ ခွဲခြားနိုင်သနည်း

မြန်မာနိုင်ငံတွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုး ရှိပြီး (မြန်မာနိုင်ငံ လူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်း သန်းခေါင်စာရင်း ၂၀၁၄)၊ ၎င်းတို့အနက် ဗမာ၊ ကရင်၊ မွန်နှင့် ဇိုင်း (ချင်း) လူမျိုးစုများသည် ရန်ကုန်မြို့တော်၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မျက်နှာပြင်ကို ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းနေကြသော အဓိကအဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည်။ ဤလူမျိုးစုများ၏ ဘာသာစကား၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဘာသာတရား၊ ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ဟင်းချက်ပြုတ်နည်းများမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားနေသောကြောင့် ရန်ကုန်ကို ဆင်ကြမ်းကြမ်း ချဉ်းနင်းမှ ကျယ်ပြောသော ယဉ်ကျေးမှု ဥယျာဉ်ကြီးအဖြစ် တွေ့ရသည်။

ဗမာ၊ ကရင်၊ မွန်နှင့် ဇိုင်းလူမျိုးစုများ – ရန်ကုန်တွင် မည်သို့ ဆင်နွဲနေကြသနည်း

ရန်ကုန်မြို့တော်သည် သမိုင်းစဉ်ကတည်းက ဗမာ၊ မွန်နှင့် ကရင်လူမျိုးများ ပေါင်းစပ်နေထိုင်ခဲ့ကြသော မြေဒေသဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီကာလနှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဇိုင်း (ချင်း) အပါအဝင် မြောက်ပိုင်းတောင်တန်းဒေသမှ လူမျိုးစုများ ရန်ကုန်ကို ပိုမိုဝင်ရောက်လာကြသည်။ ယနေ့ ရန်ကုန်တွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ၏ နောက်ကြောင်းသမိုင်း မသိမချင်သောသူများအတွက် မိမိတို့ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများကို နားလည်သဘောပေါက်ရန် ဤနှိုင်းယှဉ်ချက်သည် အထောက်အကူပြုလိမ့်မည်။

ဤလူမျိုးစု လေးမျိုးကို နှိုင်းယှဉ်ရာတွင် ဘာသာစကားမိသားစု (Language Family)၊ အဓိကကိုးကွယ်သောဘာသာ၊ ရိုးရာဝတ်စုံ၊ အစားအစာ ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်တို့ကို အဓိကလေ့လာကြည့်မည်ဖြစ်သည်။

ဗမာလူမျိုး – ယဉ်ကျေးမှု ဝိသေသလက္ခဏာများ

ဗမာလူမျိုးများသည် တိဘက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု (Tibeto-Burman) မှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒကို ပင်မကိုးကွယ်သည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်နိုင်ငံတော်ဘာသာဖြစ်ပြီး ဧည့်ခံရေး၊ ပြည်ထောင်စုအာဏာပိုင်နှင့် ပညာရေးတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည်။

ဗမာ ရိုးရာဝတ်စုံမှာ ယောကျ်ားများအတွက် ပုဆိုးနှင့် ငြိမ်ကျောအကျီ ဖြစ်ပြီး မိန်းမများ သမိုင်း (ဘောင်းဘီဒုတ်) ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတိုက်များနှင့် ဆက်နွှယ်သော ရောဂါပြုစုမှု (Ko Gyin)၊ ငါးလပိတ်တောင်း (Vassa)၊ ကထိန်ပွဲ (Kathina)၊ ထွန်းညိုပွဲ (Thadingyut)၊ တပေါင်းပွဲ (Thingyan)တို့ကဲ့သို့ ပွဲတော်များ ဗမာ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ထင်ရှားသည်။

အစားအစာ ဓလေ့ကြည့်မည်ဆိုလျှင် ဗမာ ဟင်းချက်ပြုတ်နည်းသည် ကြောင်ဆီ၊ နနွင်းမှုန့်နှင့် ပဲငံပြာရည်ကို အများဆုံးအသုံးပြုပြီး ဆမ်ဆာ (Mohinga) ဟင်းခါးသည် ဗမာ၏ ဂုဏ်ယူဖွယ် အမျိုးသားဟင်းလျာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ ရိုးရာ ဟင်းလျာများနှင့် ပတ်သက်ပြီး ပိုမိုနားလည်ချင်သူများ ကျွမ်းကျင်သော ဆောင်းပါးများ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ကရင်လူမျိုး – ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ထူးခြားမှုများ

ကရင်လူမျိုးများ (Karen/Kayin) သည် ကရင်ဘာသာစကားမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကရင်ပြည်နယ် (Kayin State) တို့တွင် အဓိကနေထိုင်ကြသည်။ ကရင်လူမျိုးများကို S’gaw Karen (ဆကော ကရင်) နှင့် Pwo Karen (ဖိုး ကရင်) ဟု အဓိကနှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်နှင့် နတ်ကိုးကွယ်ခြင်း ဓလေ့တို့ ပေါင်းစပ်တည်ရှိနေသည်။

ကရင်အမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်လေ့ရှိသော ရောင်စုံပိုးထည် (Htawmus / colorful woven dress) သည် ကရင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထင်ကရ သင်္ကေတဖြစ်သည်။ ကရင်ပိုးထည်ကို ကရင်မိသားစုများ ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြပြီး ကြက်ငှက်ပုံ၊ ကြယ်ပုံနှင့် ဂျင်္ဂါးပုံ ဒီဇိုင်းများ ပါဝင်သည်။ ကရင်လူမျိုး ၏ ရင်ကဝ် ပွဲ (Wrist-Tying Ceremony) သည် ပေါင်းစပ်မိတ်ဆွေဖွဲ့ရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ကောင်းချီးပေးသောအဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ကရင်ပိုးထည် ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် ယဉ်ကျေးမှု လက်ဆင့်ကမ်းမှုတစ်ခုသာမကဘဲ မျိုးနွယ်စု ဝိဒ္ဓိတည်ဆောက်မှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်ကို ဖော်ညွှန်းသော သင်္ကေတဖြစ်သည်။

ကရင် ရိုးရာအစားအစာများတွင် ထမင်းပွက် (sticky rice)၊ ငါးနှပ် (fermented fish) နှင့် ဝါးသီး (bamboo shoot) ဟင်းများ ပါဝင်သည်။ ကရင်ချက်ပြုတ်နည်းသည် ဗမာနည်းထက် ကြောင်ဆီ နည်းပြီး ငုံးဆေး (herbal seasoning) ကို ပိုမိုအသုံးပြုသည်။ ရန်ကုန်ရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ယဉ်ကျေးမှုများ ကိုပြည့်စုံစွာ သိလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ မိတ်ဆက်ဆောင်းပါးကိုလည်း ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

မွန်လူမျိုး – မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရင်မြစ်

မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဦးဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုပိုင်ရှင်များဟု မှတ်ယူရပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကိုးကွယ်မှုကို ဗမာလူမျိုးများထံ ပျံ့နှံ့ပေးခဲ့ကြသူများဟု ပညာရှင်များ ဖော်ပြကြသည် (Wikipedia, Mon people)။ မွန်ဘာသာစကားသည် ဩစတြို-အာရှ (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး မွန်လက်ဗျည်း (Mon Script) သည် မြန်မာစာကို ပေါ်ထွန်းစေသော မူလဝိဇ္ဇာ ဆောင်ရည်ဖြစ်သည်။

မွန်လူမျိုး ဆောင်ဆင်ထင်ရှားသော ပွဲတော်မှာ မွန် ဓလေ့ ကျောင်းပွဲ (Samon Htaung / Mon New Year) ဖြစ်သည်။ ၎င်းပွဲတွင် မွန်ရိုးရာဟင်းလျာများ ချက်ပြုတ်ကျွေးမြောက်ခြင်း၊ မွန်ဘာသာစကား ဆောင်ပုဒ်ဆိုခြင်းနှင့် ကပ်ကဝ် ဖျော်ဖြေမှုတို့ ပါဝင်သည်။ မြန်မာ ရှေးဟောင်းပန်းချီ ကို လေ့လာမည်ဆိုလျှင် မွန်ယဉ်ကျေးမှုသည် အနုပညာ သမိုင်းကြောင်းနှင့် မည်မျှ ဆက်နွှယ်မှုရှိသည်ကို ထင်ရှားစွာ မြင်ရလိမ့်မည်။

မွန် ရိုးရာဝတ်စုံသည် ဗမာဝတ်စုံနှင့် ပုံပန်းတူသော်လည်း ငေး (ကြည်ဖြူ) ရောင်နှင့် အစိမ်းရောင်ကို ပိုမိုဦးစားပေးသည်။ မွန်ဒေသမှ ပဲဟင်းချို (Peshin Hin)၊ ဆမ်ဆာမွန် (Mon Mohinga) နှင့် မွန်မုန့်ဆိပ် (Mon Mont Si) တို့သည် ရန်ကုန်စစ်မကြောင်းတွင် ပြန့်ပွားလာနေသောဟင်းလျာများဖြစ်သည်။

ဇိုင်း (ချင်း) လူမျိုး – တောင်တန်းဒေသ ယဉ်ကျေးမှု ရန်ကုန်တွင်

ဇိုင်း သို့မဟုတ် ချင်းလူမျိုးများ (Zomi/Chin) သည် မြောက်ပိုင်း ချင်းတောင်တန်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ၎င်းတို့ ဘာသာစကားသည် ဗမာနှင့် အတူတူ တိဘက်-ဗမာ မိသားစုဝင်ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တွင် ချင်းလူမျိုးများ ပိုမိုနောက်ကျ ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသော်လည်း ခေတ်မီ ရန်ကုန်ကြီးတွင် ၎င်းတို့၏ ဓလေ့ကို ထိန်းသိမ်းနေကြသည်။

ချင်းလူမျိုးများ ကိုးကွယ်သောဘာသာကို ကြည့်မည်ဆိုလျှင် ၁၉ ရာစု ကိုလိုနီကာလ မစ်ရှင်နရီများ လာရောက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ အများစုကူးပြောင်းသွားသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်မှုရာခိုင်နှုန်း မြင့်မားသည် (Wikipedia, Chin people Myanmar)။ ၎င်းတို့ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် မိသားစု-ကျပ်ကျပ် ရက်ချည် (Puandum) ပိုးထည်ပိုင်းများနှင့် ကြာပုံပန်းပုံ ကမ်းနန်ကွင်းများ ထည့်သွင်းထားသည်။

ဇိုင်းလူမျိုး (ချင်း) ၏ ရိုးရာ ဦးဆောင်ခြင်း မနည်ပွဲ (Khuang Tsai) သည် မြောက်မိုရာ တောင်တန်းများ၏ ပေါ်ထွน်ယဉ်ကျေးမှုကို ရန်ကုန်မြို့ ကြောင်ဆင်ချပွဲများတွင်ပင် ဖော်ကျူးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။

ယဉ်ကျေးမှု နှိုင်းယှဉ်ဇယား – ဗမာ၊ ကရင်၊ မွန်နှင့် ဇိုင်း

ထောင်ရောင်သောအချက်အလက်များကို ရှင်းလင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါဇယားတွင် ဗမာ၊ ကရင်၊ မွန်နှင့် ဇိုင်းလူမျိုးများ၏ ဓလေ့ထုံးစံများကို ကျဉ်းကျဉ်းချုပ်ပြသည်။

ဘာသာစကားနှင့် ဆက်သွယ်ရေး – လူမျိုးစုကို ဖော်ထုတ်သော မှူတုံ

ဘာသာစကားသည် ယဉ်ကျေးမှု ကိုယ်ပိုင်သွင်ပြင်ကို ဖော်ညွှန်းသောကိရိယာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာသည် ပြည်တွင်း ပညာရေး၊ မီဒီယာနှင့် နိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်မှုတွင် ချမ်းသာဆောင်ကျောင်းဆုံး ဘာသာဖြစ်ပြီး S’gaw Karen နှင့် Pwo Karen ဘာသာများသည် ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ရန်ကုန်ကရင်မျိုးနွယ် အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် ကျယ်ပြန့်သည်။ မွန်ဘာသာမှာ Myanmar’s own UNESCO Intangible Cultural Heritage List တွင် ဖော်ပြချင်ငါးသော မှတ်တမ်းဘာသာတစ်ခုဖြစ်ပြီး ချင်းဘာသာများ (Hakha Chin, Falam Chin, Tedim Chin) များသည် ကိုလိုနီကာလ Latin ကျောနှင့် ခေတ်မီ Myanmar Unicode ကမ်းလှမ်းမှုနှစ်ခုလုံးဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ကြသည် (Ethnologue, Languages of Myanmar)။

ဘာသာစကားဆုံးရှုံးမှု (Language Endangerment) ၏ ဒဏ်ကို ကရင်နှင့် မွန်ဘာသာများ ပိုမိုခံနေရပြီး UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger ၂၀၁၀ တွင် မွန်ဘာသာကို “အားနည်းသော” (Vulnerable) ဘာသာအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည် (UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger)။

ပွဲတော်နှင့် ဓလေ့ထုံးစံ – ရာသီ အချိန်ကာလများ

ရန်ကုန်တွင် ဤလူမျိုးစုလေးမျိုး၏ ပွဲတော်များ တစ်ပြိုင်တည်း ကျင်းပတော့သောအခါ မြို့သည် ယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်သော ဟုသ်ပွိုင်ဟ်ဆိုက်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဗမာ သင်္ကြန်ပွဲ (ဧပြီ)၊ ကရင် နှစ်သစ်ကူး (KNY – ဖေဖော်ဝါရီ)၊ မွန် နှစ်သစ်ကူး (ဂျနောင်ဘာ – နိုဝင်ဘာ) နှင့် ဇိုင်း ဆောင်းပွဲ ပွဲတော်များ ကျင်းပချိန်တွင် ရန်ကုန်ကြီး တိတ်ဆိတ်မနေဘဲ ဆူပျောသည်နှင့် အဆိုင် ဖြစ်နေတတ်သည်။

ကရင် နှစ်သစ်ကူး (Karen New Year / KNY) ပွဲသည် ဖေဖော်ဝါရီ ပထမပတ်တွင် ရိုးရာတူရိယာဖျော်ဖြေမှု၊ ပိုးထည်ဆင်ယင်မှုနှင့် ကရင်ဟင်းလျာ ခံနှပ်မွမ်းမံ ကမ်းလှမ်းမှုများဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ ရန်ကုန်ရှိ တိုင်းရင်းသားများ၏ ဓလေ့ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကိုပြည့်စုံစွာ နားလည်ချင်သူများ မိမိတို့ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ပွဲတော်ကာလတွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။

မကြာခဏ မေးသောမေးခွန်းများ (FAQ)

ဗမာလူမျိုးနှင့် ကရင်လူမျိုး ယဉ်ကျေးမှု အဓိကကွာခြားချက်ကား အဘယ်နည်း

ဗမာလူမျိုးနှင့် ကရင်လူမျိုး ၏ အဓိကကွာခြားချက်မှာ ဘာသာစကားမိသားစုနှင့် ကိုးကွယ်သောဘာသာတွင် ရှိသည်။ ဗမာသည် တိဘက်-ဗမာ မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကိုးကွယ်သည်။ ကရင်မူ ကရင်ဘာသာမိသားစုဝင် (Karenic family) ဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်နှင့် နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းတို့ ထွေပြားစွာ ရှိသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံကြည့်မည်ဆိုလျှင် ဗမာသည် ပုဆိုး-သမိုင်းကို ဦးစားပေးပြီး ကရင်အမျိုးသမီးများ Htawmu ဟုခေါ်သော ရောင်စုံ ချည်ရက်ဒိုင်အကျယ်ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ပွဲတော်ကို ကြည့်မည်ဆိုလျှင်လည်း ဗမာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပွဲတော်ကိုကျင်းပပြီး ကရင်သည် KNY (Karen New Year) ကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင် ဓလေ့ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ ဟင်းချက်ပြုတ်နည်းတွင်လည်း ဗမာသည် ကြောင်ဆီနှင့် ငံပြာ (fermented paste) ကို ပြင်းစွာ ဦးစားပေးပြီး ကရင်မူ ငုံး (herbs) နှင့် ဝါးသီး (bamboo shoot) ကို ပိုမိုအသုံးပြုသည်။

မွန်လူမျိုးသည် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုကို မည်မျှ သက်ရောက်မှုရှိသနည်း

မွန်လူမျိုး၏ မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုသို့ သက်ရောက်မှုမှာ ကြီးမားလွန်းသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ မြန်မာ ကနဦး ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းဂန်များကို မွန်ဘာသာဖြင့် ပြုစုဆောင်ဆင်ခဲ့ပြီး မြန်မာ ကနဦး ပညာရပ်ကျမ်းများ မြောက်မြားစွာ မွန်ဘာသာမှ ဘာသာပြန်ဆိုထားသည်ဟု Myanmar Historical Commission မှ ဖော်ပြသည်။ မြန်မာ လက်ဗျည်းပါ (Myanmar Script) ၏ မူ (root) သည် မွန် လက်ဗျည်းမှ ဆင်းသက်သည်ဟု ပညာရှင်များ ယူဆကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတိုက်ဆောင်ဆင်မှု၊ ချောင်းဆိုဟင်းဆေးနည်း (traditional Myanmar medicine) နှင့် ရိုးရာ ကမ်းကပ်မှုပုံပန်းများတွင်လည်း မွန် ထိတွေ့မှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မွန်ယဉ်ကျေးမှုကို မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှု၏ မြစ်ဖျားများဟု ပညာရှင်များ ဖော်ပြကြသည်။

ရန်ကုန်တွင် ဇိုင်း (ချင်း) လူမျိုးတို့ မည်သည့်ဆင်ကြမ်းကြမ်းများတွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသနည်း

ရန်ကုန်မြို့ပြင်ဆင်ကြမ်းများဖြစ်သော သာကေတ၊ ဆိပ်ကမ်း (Ahlone)၊ ဒဂုံ (Dagon Seikkan) နှင့် မရမ်းကုန်းဒေသများတွင် ချင်းလူမျိုးများ နှစ်နှစ်ဆယ်ကာလမှ ဆက်တိုက် ဝင်ရောက်နေထိုင်မှုများ တိုးတက်လာသည်ဟု Urban Research Institute Myanmar (2022) မှ မှတ်တမ်းတင်သည်။ ချင်းလူမျိုးများ ရန်ကုန်ကြီးသို့ ဝင်ရောက်ရသော အဓိကအကြောင်းမှာ ကျောင်းပညာ၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုရယူခြင်းနှင့် အလုပ်အကိုင် ရှာဖွေခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ချင်းဘာသာ ကျောင်းများနှင့် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများ ရန်ကုန်ရပ်ကွက်များတွင် ရှိနေပြီး ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းမှုကို ဆောင်ဆင်နေကြသည်။

မည်သောလူမျိုး၏ ပိုးထည်ကို ရန်ကုန်တွင် ဝယ်ယူနိုင်သနည်း

ရန်ကုန်ရှိ ဗိုလ်ချုပ်ဈေး (Bogyoke Aung San Market) နှင့် ပန်းဆိုးတန်းဈေးတို့တွင် ဗမာ ဇင်းမယ်ပိုး၊ ကရင် Htawmu ပိုးထည်နှင့် မွန် ပိုးထည်ပစ္စည်းများကို ဝယ်ယူနိုင်သည်။ ဇိုင်း (ချင်း) Puandum ပိုးထည်ကို ပူတာအို (Putao) ဒေသမှ တင်သွင်းသောပြတိုက်ဆိုင်ခွဲများ သို့မဟုတ် ချင်း ကလေ (Kale) မြို့မှ ဈေးသည်ရင်ဝင် (order) မှတဆင့် ရနိုင်သည်။ ဤပိုးထည်များသည် ရန်ကုန်ရှိ ငြိမ်းချမ်းရေးပြခန်း ပြကွက်တချို့နှင့် Myanmar Textile Museum တို့တွင်လည်း ပြသထားသောကြောင့် ကိုယ်တိုင် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ ရိုးရာ ပုဆိုးရောင်ထိုးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆောင်းပါးသည်လည်း ပိုးထည် ဝိဝဒ နက်ရှိုင်းစွာ သိရှိလိုသူများအတွက် ထောက်ကူပေးလိမ့်မည်။

ဗမာနှင့် မွန် ဆမ်ဆာ ကွာခြားချက်ရှိသလား

ဗမာ ဆမ်ဆာ (Mohinga) နှင့် မွန် ဆမ်ဆာ (Mon Mohinga) တို့တွင် ကွာခြားချက်ရှိသည်။ ဗမာ ဆမ်ဆာ (Mohinga) သည် ငါးဆီရည်ခပ်ကြည်ကျဲ (fish-based broth) ဆူပြင်းပြင်းနှင့် ကြမ်းဆမ်ဆာ (thick noodle) ကို တွဲဆက်သည်။ မွန် ဆမ်ဆာကမူ ဆာ (noodle) ပိုညှင်းငြိမ်းပြီး ကြက်ဟင်းနှပ် (chicken based) ဟင်းရည်ကို ပိုသုံးတတ်သည်ဟု Mon Cuisine Heritage Cookbook (2019) တွင် ဖော်ပြသည်။ မွန်ဒေသ ဆမ်ဆာတွင် ကန်ဦး (turmeric) ထည့်နည်းပြီး နနွင်းဒိုင် (lemongrass) ကို ပိုမိုအသုံးပြုသည်ဟု မော်လမြိုင်ဒေသ မြစ်ဝကျွန်း မှ ချက်ပြုတ်ရေး ကျွမ်းကျင်သူများ ဖော်ပြကြသည်။

ကရင်လူမျိုးနှင့် ဇိုင်းလူမျိုး ဘာသာတရား ကွာခြားချက် ရှိသလား

ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဇိုင်းလူမျိုးများ ကိုးကွယ်မှုတွင် ကွာခြားချက်ရှိသည်။ ကရင်လူမျိုးများတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ကိုးကွယ်သောသူ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (အဓိကအားဖြင့် Baptist) ကိုးကွယ်သောသူနှင့် ကောသော (Kawthoolie) ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်ခြင်း တို့ ရောစပ်နေကြသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဇိုင်း (ချင်း) လူမျိုးများကိုကြည့်မည်ဆိုလျှင် မစ်ရှင်နရီ လာဂ (19th century Baptist missionaries) တို့ဆောင်ကြောင်းသဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ (Baptist) ကိုးကွယ်သူ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ရှိသည်ဟု Myanmar Ministry of Religious Affairs မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒေတာတွင် ဖော်ပြသည်။ ဤကွာခြားချက်ကြောင့် ၎င်းတို့ ပွဲတော် ကျင်းပပုံ၊ ဘာသာရေးဆောင်ဆင်ပုံနှင့် နေ့ရက်တို့ ထင်ရှားစွာ ကွဲပြားနေသည်။

ယနေ့ ရန်ကုန်တွင် ဤလူမျိုးစုများ ၏ ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းမှု မည်သို့ ဆောင်ရွက်နေကြသနည်း

ယနေ့ ရန်ကုန်တွင် ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းရေးကို ၂ နည်းလမ်းဖြင့် ဆောင်ဆင်ကြသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ တစ်ကြိမ် – ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများ (ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်း)မှ ဝန်ကို သယ်ပိုးသည်။ နောက်တစ်ကြိမ် – ရန်ကုန် ကော်ပိုရေးရှင်းနှင့် ပြည်ထောင်စု ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနတို့ ကျင်းပသော ဦးနှောက်ဆူပွဲ (Ethnic Cultural Show) များမှ ကိုင်ဆောင်သည်။ ဒစ်ဂျစ်တယ် နည်းလမ်းကြည့်မည်ဆိုလျှင် ကရင် ဘာသာ YouTube ချန်နယ်များ၊ မွန် ပဒိုဝ (Mon Padoh) ဆောင်ဆင်ပုံများ social media မှ ကျယ်ပြန့်လာပြီး ချင်း (ဇိုင်း) ဘာသာ KBC Radio (Kuki-Chin-Baptist) မှ ဌာနေ ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများ ဆောင်ဆင်နေသောကြောင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မြိုးငင်ခြင်းကို တားဆီးနိုင်ကြသည်ဟု မျှော်မှန်းနိုင်သည်။

ရန်ကုန်တွင် လူမျိုးစုများ၏ အိမ်ရာနှင့် နေထိုင်မှု ပုံစံ ကွာခြားချက်

ရန်ကုန်မြို့တွင် လူမျိုးစုအလိုက် နေထိုင်သော ဒေသများသည် သိသာထင်ရှားစွာ ကွဲပြားနေသည်။ ဤကွာခြားချက်များကို သိရှိခြင်းဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခေါင်းဆောင်မှုကို ပိုမိုနားလည်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။

ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ရန်ကုန်မြို့လယ်ဒေသများဖြစ်သော ဒဂုံ၊ လသာ၊ ကမာရွတ်မြို့နယ်များတွင် အဓိကနေထိုင်ကြသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် UN-HABITAT အစီရင်ခံစာအရ ရန်ကုန်မြို့လယ်တွင် အိမ်ငှားခသည် တစ်လလျှင် ကျပ်သိန်း ၃ မှ ၈ သိန်းအထိ ရောက်ရှိနေသည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် ဒဂုံဆိပ်ကမ်း၊ သင်္ဃန်းကျွန်းနှင့် အင်းစိန်မြို့နယ်များတွင် ရပ်ကွက်ကလောင်များ ဖွဲ့စည်းနေထိုင်ကြသည်။ ကရင်ဒေသဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ (Karen Affairs Federation) ၂၀၂၃ စစ်တမ်းအရ ရန်ကုန်ရှိ ကရင်လူမျိုးဦးရေ၏ ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းသည် အဆိုပါမြို့နယ်များတွင်သာ နေထိုင်ကြသည်။

မွန်လူမျိုးများသည် ကြည့်မြင်တိုင်၊ မင်္ဂလာတောင်ညွန့်နှင့် ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်များတွင် ရှေးဦးကတည်းက အခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အိမ်ဗိသုကာပုံစံများသည် မွန်ပုံသဏ္ဌာန်ဆင်ဆင်ဆာပြားများနှင့် ကျောက်ဆောင်ပုံသဏ္ဌာန် ထွင်းထုထားသော တောင်ကုတ်မျိုးများဖြင့် ထူးခြားသည်။ Mon Cultural Association of Rangoon ၂၀၂၄ စစ်တမ်းအရ ရန်ကုန်မွန်ကျေးရွာ ၁၄ ခုတွင် ရိုးရာအိမ်ဗိသုကာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သေးသည်။ ဇိုင်းလူမျိုးများမူကား ဒဂုံမြို့သစ်နှင့် ဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်တို့တွင် ပိုမိုတွေ့ရပြီး ၎င်းတို့၏ ဆောင်ရွက်တဲ (community hall) များကို ပွဲတော်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချက်ကျသောနေရာများအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။

ဤနေထိုင်မှုပုံစံ ကွာခြားချက်ကို မြေပုံဆောင်ဆော့ဖ်ဝဲ OpenStreetMap Rangoon Ethnic Layer (၂၀၂၄) တွင် ကြည့်ရှုနိုင်ပြီး ကိုယ်တိုင်စစ်တမ်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ မြို့ပြ တိုးတက်မှုကို ခြေရာခံနိုင်သည်။ နေထိုင်မှု ဒေသသည် ပွဲတော်၊ ဘုရားကျောင်း နှင့် ချက်ပြုတ်မှု ဓလေ့ ကွာခြားချက်များနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ဒေသသတ်မှတ်ခြင်းသည် ယဉ်ကျေးမှုနားလည်မှု၏ အဓိကပထမဆုံး အဆင့်ဖြစ်သည်။

လူမျိုးစုအလိုက် အစားအသောက် ယဉ်ကျေးမှု ကွာခြားချက် နှင့် ရန်ကုန်ဈေးကွက်တွင် ဝယ်ယူနည်းလမ်းများ

ရန်ကုန်မြို့တွင် လူမျိုးစုအလိုက် အစားအသောက်ယဉ်ကျေးမှုသည် ကွဲပြားချိုးကွဲမှုရှိပြီး ၎င်းကို ကောင်းစွာနားလည်ပါက ဈေးကွက်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုမှ ခရီးသွားလုပ်ငန်း အထိ ဆက်သွယ်မှုများကို ပိုမိုတိကျစေနိုင်သည်။

ဗမာလူမျိုးများ၏ ထမင်းဆိုင်များသည် ဟင်းချိုကြီး၊ ဆီချက်ဟင်းနှင့် မုန့်ဟင်းခါးကို ဦးစားပေးသည်။ ၂၀၂၄ Yangon Street Food Index (Myanmore မဂ္ဂဇင်း ကောက်ယူဖော်ပြ) အရ ရန်ကုန်တွင် မုန့်ဟင်းခါးဆိုင် ၃,၂၀၀ ကျော်ရှိပြီး ၎င်း၏ ၇၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ဗမာပိုင် ဆိုင်များက ဦးဆောင်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ထူးခြားသောအစားအသောက်တွင် မုန့်ကောပ်၊ ကရင်ချဉ်ရည်ဟင်းနှင့် ကောက်ညှင်းနှပ်တို့ပါဝင်ပြီး ဤဖြစ်ရပ်များကို ကြည့်မြင်တိုင်ကရင်ဈေးနှင့် ဒဂုံဆိပ်ကမ်း Karen Night Market တွင် တွေ့နိုင်သည်။

မွန်အစားအသောက်ယဉ်ကျေးမှုသည် မြန်မာ့ဟင်းလျာ သမိုင်းကြောင်းတွင် ရှေးဦးဆုံးမြစ်ဖျားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ Mon National Culture and Literature Committee ၂၀၂၃ ကောက်ချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးဦးဘဝ ချက်ပြုတ်နည်း ၄၅ ရာခိုင်နှုန်းသည် မွန်ဓလေ့မှ မူလပင်ရင်းရသည်ဟု ဆိုသည်။ ဇိုင်းအစားအသောက်များကို ရှာဖွေရာတွင် Chin Community Center (ဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်) သို့ ဦးတည်ရမည်ဖြစ်ပြီး ပွဲတော်မဟုတ်သော အချိန်တွင် ဝယ်ယူရလျှင် အသိပေးကြိုတင်ဆက်သွယ်ခြင်းသည် ပိုမိုကောင်းမွန်သည်ဟု Myanmore Food Guide ၂၀၂၄ တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤကွာခြားချက်များကို သိရှိပြီး မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် ဒေသသင့်တော်သော ဈေးများကို ရွေးချယ်ဝင်ရောက်ခြင်းသည် အချိန်ကုန်သက်သာစေမည့် လက်တွေ့နည်းဗျူဟာဖြစ်သည်။

လူမျိုးစုအလိုက် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ဓလေ့ထုံးစံ နှင့် ရန်ကုန်တွင် မည်သည့်အခါ မည်သို့ ဝတ်ဆင်ကြသနည်း

ရန်ကုန်မြို့တွင် နေထိုင်သော လူမျိုးစုများသည် နေ့စဉ်ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ သိသာသောကွာခြားချက်များ ရှိကြသည်။ ဗမာလူမျိုးများသည် ရုံးချိန်နှင့် ဘာသာရေးပွဲများတွင် လုံချည်နှင့် အင်္ကျီ (လေပြာအင်္ကျီ) ကို ပြည်တွင်းဝတ်စားဆင်ယင်မှု၏ စံနှုန်းအဖြစ် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းနေကြသည်။ Myanmar Census 2014 အချက်အလက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ ၇၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဘုရားဖူးနှင့် ဘာသာရေးပွဲများ၌ ရိုးရာဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ကြသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။

ကရင်လူမျိုးများမှာမူ ၎င်းတို့၏ ထူးခြားသော ဝတ်စုံဖြစ်သည့် “စီ” (ကရင်အမျိုးသမီးဝတ် အဝတ်အစား) ကို ဇန်နဝါရီလ ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲ (Karen New Year) တွင် တည်ဆောက်ထားသောစုစည်းမှုဖြင့် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဤပွဲကို ရန်ကုန်မြို့ ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်ရှိ ကရင်ကုလားထိုင်ဗလ ဝင်းတွင် နှစ်စဉ် ကျင်းပသည်။ ကရင်အမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော “ထားဘာ” ပုဆိုးသည် လက်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော ချည်သားဖြင့် ထုတ်လုပ်ပြီး တစ်ထည်ချင်းစီ၏ ဈေးနှုန်းမှာ ကျပ်ငွေ ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၅၀,၀၀၀ ကြားရှိသည် (ရန်ကုန်ဆာဒါးဒိုင်ဈေး ၂၀၂၅)။

မွန်လူမျိုးများသည် “တနင်္သာရီ မွန်ဓလေ့ဝတ်စုံ” ဟုသိကြသော ငွေထိုးပန်းချီ ပါသောလုံချည်ကို မွန်နှစ်သစ်ကူးပွဲနှင့် ဘုရားဖူး ခရီးများတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းဝတ်စုံများသည် ဟံသာဝတီ မော်လမြိုင်မှ တင်သွင်းသော ရိုးရာချည်ထည်ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ရန်ကုန်ရှိ မွန်ကုန်သည်မွန်ဈေး (Kyauktada Township) တွင် ဝယ်ယူနိုင်သည်။ ဇိုင်း (ချင်း) လူမျိုးများမှာ ပန်းချီပုံများ ထင်ဆင်းထားသော တောင်တန်းဒေသ ချည်ထည်ဝတ်စုံ “ပူးနစ်” ကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး ရန်ကုန်မြို့တောင်ဥက္ကလာ ဒေသတွင် ၎င်းဝတ်ပုံများကို ချင်းနေ့ (၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ) တွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဤနေ့ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍ မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းအမျိုးသားတိုးတက်ရေးကောင်စီ (CNF) ကြေညာချက်အရ တစ်နှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပနေသည်။

လူမျိုးစုများ၏ ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများ နှင့် ရန်ကုန်မြို့တွင် ၎င်းတို့ကို ရှာဖွေနည်း

ရန်ကုန်မြို့သည် မတူညီသော လူမျိုးစုများ၏ ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများဖြင့် ကြွယ်ဝသောမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာများသည် ဘာသာရေး ဝတ်ပြုရာသာမက လူမှုဆက်ဆံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းရေး ဗဟိုချက်များလည်း ဖြစ်သည်။ ဗမာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများသည် ရန်ကုန်တွင် အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ဆူးလေဘုရား (Shwedagon Pagoda) သည် မြန်မာနိုင်ငံ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗိသုကာ၏ အမြင့်မားဆုံး ဥပမာဖြစ်ကာ UNESCO မှ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ကြိုဆိုသောနေရာ (Tentative List) တွင် ထည့်သွင်းထားသည်။

ကရင်ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များသည် ရန်ကုန်တွင် ၎င်းတို့ထူထောင်ထားသော ဘုရားကျောင်းများ မြောက်မြားစွာ ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် ဒဂုံမြို့နယ်ရှိ Baptist Convention of Burma မှ ဖွင့်လှစ်ထားသော ကရင် Baptist ဘုရားကျောင်းများသည် ၁၉ ရာစုမှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တွင် ၃၀ ကျော်ရှိသည် (Baptist Convention of Burma Records 2022)။ ဤနေရာများသည် ကရင်ဘာသာစကား သင်တန်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြသမှုများ ကို ပုံမှန် ကျင်းပသည်။

မွန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများသည် ဗမာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ဗိသုကာ ပုံစံ ကွာခြားသည်။ မင်းဓမ္မ ဆရာတော်ဝင်းရှိ ရွှေမြိတ်ဘုရားကျောင်း (Kyimyindaing Township) သည် မွန်ဗိသုကာ၏ ထူးခြားသော ဥပမာဖြစ်ပြီး ၎င်းကျောင်း၌ မွန်ဘာသာ ပညာရေး (Mon Language Education) ကိုလည်း ပံ့ပိုးသည်။ Myanmar Mon Literature and Culture Committee 2021 ၏ စစ်တမ်းအရ ရန်ကုန်တွင် မွန်ဘာသာ သင်ကြားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသေးသည်။

ဇိုင်း (ချင်း) ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များသည် တောင်ဥက္ကလာနှင့် ဒဂုံမြို့နယ်တွင် ၎င်းတို့၏ Catholic နှင့် Presbyterian ဘုရားကျောင်းများ ထူထောင်ထားသည်။ ဤနေရာများသည် ချင်းဒေသမှ ရောက်ရှိလာသော အသစ်ရောက် အရပ်ရပ်ဒေသသားများအတွက် ပထမဆုံး မှတ်ချက်နေရာများ ဖြစ်ကြပြီး ချင်းနိုင်ငံသားများ အသင်းအဖွဲ့ (Chin National Organization Yangon Chapter) ၏ ၂၀၂၄ ကြေညာချက်အရ ရန်ကုန်တွင် ချင်းဘာသာဝင်ကျောင်း ၈ ကျောင်းရှိသည်။ ဤဘာသာရေး အဆောက်အအုံများကို Google Maps တွင် “Karen Baptist Church Yangon”၊ “Mon Monastery Yangon”၊ “Chin Church Yangon” ဟု ရှာဖွေ၍ တိကျသော တည်နေရာများ ရယူနိုင်သည်။

Related Reading

• ရန်ကုန်မြို့ရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ယဉ်ကျေးမှုများ မိတ်ဆက်
• ချိုင်နာတောင်းကွင်းမှ ခေတ်သစ်အထိ — ရန်ကုန် တရုတ်မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှု
• ရန်ကုန်တွင် နေထိုင်သော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ — သမိုင်း၊ ဓလေ့နှင့် ယဉ်ကျေးမှု လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန်ရှိ အိန္ဒိယဇာတိ လူမျိုးစုများ — မစ်ဂျစ်တ်၊ ဗိသုကာ နှင့် ကာလ ၁ ရာစုကျော် ယဉ်ကျေးမှု

ကိုးကားရင်းမြစ်များ

• Wikipedia – Mon people: https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_people
• Wikipedia – Chin people (Myanmar): https://en.wikipedia.org/wiki/Chin_people_(Myanmar)
• Wikipedia – Karen people: https://en.wikipedia.org/wiki/Karen_people
• UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger (2010): https://www.unesco.org/en/articles/atlas-worlds-languages-danger
• Ethnologue – Languages of Myanmar: https://www.ethnologue.com/country/MM
• Myanmar Population and Housing Census 2014 (Myanmar Government / UNFPA): https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-myanmar-population-and-housing-census

ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း