ရန်ကုန် မြို့နယ်များ၏ သမိုင်းကြောင်း — ဘယ်မြို့နယ် ဘယ်ခေတ်ကစ တည်ထောင်ခဲ့သနည်း

ရန်ကုန်မြို့သည် ယနေ့ မြို့နယ် ၃၃ ခု ပါဝင်သော ခရိုင် ၄ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး မြို့တော်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤမြို့နယ်များသည် တစ်ချိန်တည်း ပေါ်ပေါက်လာသည် မဟုတ်ဘဲ၊ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် ၁၈၅၂ ခုနှစ်မှ စတင်၍ နှစ်ပေါင်း တစ်ရာကျော် ကာလအတွင်း တဖြည်းဖြည်း တိုးချဲ့ ဖွဲ့စည်းလာသောကြောင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးေရ သန်း ၅၀ ကျော်နှင့် ပြည့်နှက်လာသည့် မြို့ကြီးတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြို့နယ်တစ်ခုချင်းစီ၏ မွေးဖွားပေါ်ပေါက်ပုံ သမိုင်းကြောင်းကို ခေတ်အလိုက် အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးမည်ဖြစ်သည်။

ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ ရန်ကုန်၏ ဇာစ်မြစ် (ခေတ်ဦး)

ရန်ကုန်မြို့ဒေသသည် မြန်မာ ဘုရင်ခေတ်က “ဒဂုံ” ဟုသိသော ငါးဖမ်းရွာတစ်ခုမှ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်းသား ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ၏ ဖော်ထုတ်သူ အလောင်းစည်သူမင်း (ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ဝင်) သည် ဒဂုံမြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး “ရန်ကုန်” ဟု အမည်ပြောင်းလဲ ခဲ့သည်။ ရန်ကုန် ဟူသောအဓိပ္ပာယ်မှာ “ရန်သူ မရှိတော့” ဟုဆိုလိုပြီး ထိုကာလမှ မြို့ပြ ဇာစ်မြစ် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။

ထို့နောက် ၁၈၂၄ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲကြောင့် ဗြိတိသျှတပ်မတော် ရန်ကုန်ကို ယာယီသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၁၈၂၆ ခုနှစ် ယန်ဒဘိုသဘောတူညီချက်ဖြင့် ပြန်လည် ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုကာလကပင် ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဆက်ဆံမှု စတင်ခဲ့သည်။

ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပြီးနောက် မြို့ကြွပ်ပေါ်ထွန်း (၁၈၅၂–၁၉၀၀)

ရန်ကုန် မြို့နယ်များ ပကတိ ဖွံ့ဖြိုးတည်ဆောက်ခြင်း သည် ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲပြီးနောက်မှ စစ်မှန်သော အစပြုခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း Sir Arthur Phayre နှင့် ဗြိတိသျှ အင်ဂျင်နီယာ အဖွဲ့တို့သည် ၁၈၅၃ ခုနှစ် မှ စတင်ကာ ရန်ကုန်မြို့ကို ကိုလိုနီ ပုံစံ စီမံကိန်းကြီးဖြင့် ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ စီမံကိန်းသည် မြို့ကို ကော်ဆမ်း (Cantonment – စစ်တပ်နေရာ)၊ အမ်းပါ (ဥရောပသားများ နေရာ) နှင့် ဘာဆာ (ဆိပ်ကမ်း ကုန်သွယ်ရေး နေရာ) ဟု ကဏ္ဍ သုံးခုကွဲကာ ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၈၅၂ မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အကြားတွင် ယနေ့ ဗဟိုမြို့ပြဟုသိသော ဒေသကြီး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည့် ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း၊ ဘုရင့်နောင် (ဗိုလ်တထောင်) တို့ ကနဦး ဖွဲ့ပေါ်လာသည်။

ထိုကာလ ဗြိတိသျှ အာဏာပိုင်များသည် ဆိပ်ကမ်း ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုကို အဓိကထား ကြသဖြင့် ကျောက်တံတားနှင့် သာကေတ (ဆိပ်ကမ်း) ပတ်ဝန်းကျင်တွင် လူနေ မြို့ပြ ဒေသများ ကျဉ်းကျပ်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် မြန်မာ ပြည်တစ်ပြည်လုံး ဗြိတိသျှ လက်အောက် ကျရောက်သည်အထိ ရန်ကုန်သည် နောက်မြေ မပါဘဲ ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်နေသည်။

မြို့နယ် သမိုင်းကြောင်း ခြုံငုံ ဇယား (ခေတ်အလိုက်)

အောက်ဖော်ပြပါ ဇယားတွင် ရန်ကုန်၏ မြို့နယ်အဓိကများကို ၎င်းတို့ ပေါ်ပေါက် ဖွဲ့စည်းသည့် ဒသနီလ ကာလအလိုက် ဖော်ပြထားသည်။

ရန်ကုန်မြို့သည် ကိုလိုနီခေတ် ၁၈၅၂ မှ ၁၉၄၈ ချိန်ကာလ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် ဗုံးကြဲ ဆုံးရှုံးမှုများ ကြောင့် ပျက်စီးပြီးနောက် ပြန်လည် တည်ဆောက်သည့် ကာလတွင် မြို့နယ် ဖွဲ့စည်းမှု ပုံစံ ပြောင်းလဲသွားသည်။

လွတ်လပ်ရေးနောက် ဖွဲ့ပေါ်သော မြို့နယ်များ (၁၉၄၈–၁၉၇၄)

၁၉၄၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ လွတ်လပ်ရေး ရရှိသောနောက် ရန်ကုန်မြို့ ထပ်မံ ချဲ့ထွင်ရန် လိုအပ်လာသည်။ ကိုလိုနီ ကာလ ဗြိတိသျှ တပ်ဖွဲ့ ထွက်ခွာသွားပြီး၊ မြန်မာ စစ်တပ်နှင့် အစိုးရ ဝန်ထမ်းများ ဌာနနေရာ ရှာဖွေ ရသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် မြောက်ဒဂုံ၊ လမ်းမတော်၊ ပုဇွန်တောင် စသော မြို့နယ်များ ရပ်ကွက် ဝတ်မှုနှင့် ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ကာ တိုင်းရင်းသားများ နေထိုင်ဒေသ ဖြစ်လာသည်။

ထိုကာလ ကာလမင်းကြီး ဦးနု ခေတ်တွင် (၁၉၄၈–၁၉၅၈ နှင့် ၁၉၆၀–၁၉၆၂) ရန်ကုန်ကို မြို့တော် အဖြစ် ထပ်မံ ကြိုးပမ်းတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ ချဲ့ရာမှ မြောက်မြား ကျောင်းများ၊ ဆေးရုံများ နှင့် ဌာနဆိုင်ရာများ ဝမ်းမောက်ဒေသ တစ်ဝိုက် ပိုမို ကြီးထွားလာသည်။

၁၉၆၂ ခုနှစ် နဝတ အာဏာသိမ်းမှုနောက် ဦးနေဝင်းခေတ်တွင် မြို့ပြ ဆောက်လုပ်ရေး ပြန်ညှိ ဆောင်ရွက်ကာ ၁၉၆၀ ကုန် ၁၉၇၀ ဆယ်စုနှစ်တွင် ဒေသ တိုင်းပါတ်ဝန်းကျင် ဒေသများ ပါဝင်ကာ မြို့ တိုင်း ကျယ်ပြန့်လာသည်။ ကိုလိုနီ ခေတ် အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် မြို့ ချဲ့ထွင်မှုများ ဆက်ဆက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

SLORC/SPDC ခေတ် မြို့ကျောပိုင်း ချဲ့ထွင်မှု (၁၉၈၈–၂၀၁၁)

၁၉၈၈ ခုနှစ် SLORC (State Law and Order Restoration Council) တက်လာပြီးနောက် ရန်ကုန်မြို့ ဖွဲ့စည်းပုံ ကြီးကြီး မားမား ပြောင်းလဲသွားသည်။ ၁၉၈၉–၁၉၉၀ ကာလ SLORC အစိုးရသည် မြို့ပြ ဒေသ ကျဉ်းကျပ်မှု ကြောင့် ဆင်ကြိုင်းနေသော ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း ဒေသမှ မြို့နေ ပြည်သူများကို ဒဂုံဆိပ်ကမ်း၊ မင်္ဂလာဒုံ၊ ဒဂုံမြောက်ပိုင်း၊ ဒဂုံတောင်ပိုင်း၊ ဒဂုံမြို့သစ် (ရပ်ကွက် ၁–၄) ဒေသများသို့ ဒေသ ပြောင်းနေရာချ ခဲ့သည်။

ထိုမြို့ ချဲ့ထွင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ Wikipedia ရှိ Yangon ဆောင်းပါး အပါအဝင် နိုင်ငံတကာ ဂျာနယ်များ (Irrawaddy, DVB) မှ မှတ်တမ်းတင် ဖော်ပြမှုများ ရှိသည်။ ဤမြို့ပြ ချဲ့ထွင်မှုသည် ၁၉၉၀ ကုန် ၂၀၀၀ ဆယ်စုနှစ်အကြား ရန်ကုန်ကို ကြီးကြီး မားမား ကျယ်ပြန့်သော မြို့ ဒေသ ဖြစ်စေခဲ့သည်။

ဗဟိုမြို့ပြ မြို့နယ်များ အထူး ဖော်ပြချက်

ရန်ကုန်မြို့ ဒေသ ၄ ခု နှင့် မြို့နယ် ၃၃ ခုထဲမှ ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း၊ ဗိုလ်တထောင်၊ လသာ၊ ကြည့်မြင်တိုင် မြို့နယ် ၅ ခုသည် ရန်ကုန် မြောက် ခရိုင်တွင် ပါဝင်ပြီး ကိုလိုနီ ကာလ ဇာစ်မြစ်ကတည်းက ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် ရင်ဝင် မြို့ပြ ဒေသများ ဖြစ်သည်။

ကျောက်တံတား မြို့နယ် – ၁၈၅၂ ခုနှစ် ကနဦး ဗြိတိသျှ ဆိပ်ကမ်း မြို့ ဖွဲ့ပေါ်ချိန်မှ ရှိနေသည်။ ဤနေရာသည် Strand Road (ကမ်းနားလမ်း) ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ The Strand Hotel ကဲ့သို့ ကိုလိုနီ ခေတ် ခန်းနန်း ကြီးများ ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ရန်ကုန်မြို့ အဆင့် မြင့်ဆုံး ကုန်သွယ် စီးပွားရေး ဒေသ ဖြစ်သည်။

ပန်းဘဲတန်း မြို့နယ် – ၁၈၅၃ ကနဦး တည်ဆောက်ချိန်မှ ကုန်သည် ဒေသ ဖြစ်ကာ ယနေ့ Pansodan Night Market ကဲ့သို့ ယဉ်ကျေးမှု ပြုလုပ်ရာ ဒေသ ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီ ကာလ ကုန်ဆုံးနောက် ပင်မ ကုန်ပွဲရုံ ဒေသ အဖြစ် ဆက်ဆောင်ရွက်လာသည်။

ရန်ကုန်မြို့ ကျောက်တံတား မြို့နယ်ရှိ ၁၈ ရာစု မှ ၂၀ ရာစုအထိ ကိုလိုနီ ခေတ် အဆောက်အအုံ ၁၈၈ ခုကို မြို့ပြ ဓလေ့ ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှု နောက် UNESCO ဘောင်ဝင် သင့်ကြောင်း ထောက်ခံချက်ပေးသည်။

မြို့ ကျောပိုင်း ဒေသများနှင့် ၂၁ ရာစု ဖွဲ့ပေါ်ချက်

၂၀၁၁ ခုနှစ် ပြောင်းလဲမှုနောက် ရန်ကုန် ဒေသ ကြီးသည် ကြီးကြီး မားမား ဆိုင်ရာ ဖွဲ့ပေါ်မှုများ တြင် ဆက်ဆောင်ခဲ့ပါသည်။ ရန်ကုန် မြောက်ပိုင်း ဒေသ မြို့နယ်များ ဖြစ်ကြသော မရမ်းကုန်း၊ ရွှေပြည်သာ၊ မင်္ဂလာဒုံ နှင့် ဟင်္သာတ တို့သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ် ကုန်မှ ၂၀၁၀ ကုန်အကြား ဒေသဖွံ့ဖြိုးမှု မြင့်မားသော ကာလမှ စတင် ချမ်းသာ မြို့ပြ ဒေသ ဖြစ်လာကြသည်။

ချမ်းမြသာ ကြောင်းအပြည့်ဆုံး ကြီးထွားနေသော ဒေသ ဖြစ်သော ကမာရွတ် မြို့နယ်သည် ကိုလိုနီ ကာလ မြစ်ကြပ်သော မြောက်ပိုင်း ဒေသ ဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ချမ်းသာ မြို့ပြ ဒေသ ဖြစ်လာသည်။ ဆင်မလေ (Hlaing)၊ ကမာရွတ် တို့တွင် ၁၉၉၀ ကုန် ၂၀၀၀ မတိုင်မီ မြောက်မြား ကုန်အိမ်ရာ ဒေသများ ဖွဲ့ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ မှ ၂၀၂၀ ကာလတွင် ကုမ္ပဏီ ရုံးချုပ် ဒေသ ဖြစ်လာသည်။

အမေးများသော မေးခွန်းများ (FAQ)

ရန်ကုန်တွင် မြို့နယ် စုစုပေါင်း မည်မျှ ရှိသနည်း

ရန်ကုန် တိုင်းဒေသကြီး၏ ရန်ကုန်မြို့ ဒေသ (Yangon City) တွင် မြို့နယ် ၃၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့ကို ခရိုင် ၄ ခု ဖြင့် ဖွဲ့ပေါ်ထားသည်– ရန်ကုန် မြောက် ခရိုင် (မြောက်)၊ ရန်ကုန် တောင် ခရိုင် (တောင်)၊ ရန်ကုန် အရှေ့ ခရိုင် (အရှေ့) နှင့် ရန်ကုန် အနောက် ခရိုင် (အနောက်) တို့ ဖြစ်သည်။ ဤ ၃၃ မြို့နယ်ထဲ မြောက် ခရိုင်တွင် မြို့နယ် ၁၀ ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းသည် ဗဟိုမြို့ပြ မြို့နယ်များ ပါဝင်ရာ ခရိုင် ဖြစ်သည်။ Myanmar General Administration Department (GAD) ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ မြို့နယ် ၃၃ ခု အတည်ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန်မြို့ ဘယ်ခေတ်ကစ တည်ထောင်ခဲ့သနည်း

ရန်ကုန်မြို့ ဇာစ်မြစ်ကို ၁၇၅၅ ခုနှစ်ကတည်းက ရှာဖွေနိုင်သော်လည်း ခေတ်သစ် မြို့ ပုံသဏ္ဍာန် ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲနောက်ပိုင်း ၁၈၅၃ ခုနှစ် မှ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ စီမံကိန်းဖြင့် ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင် မင်းဆက်ဝင် အလောင်းစည်သူ မင်းကြီး (Alaungpaya) က ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံကို ရန်ကုန် ဟု အမည် ပြောင်းပြီး ကိုလိုနီ ကာလ မတိုင်မီ မြို့ ငယ် ဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ ကာလ (၁၈၅၂–၁၉၄၈) တွင်မူ မြို့ ကြိုး (Grid) ဒီဇိုင်းဖြင့် ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း၊ ကြည့်မြင်တိုင် ဒေသများ မြို့ပြ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ယနေ့ ရန်ကုန်မြို့ ဗဟိုပိုင်း ဖြစ်ကြသည်။

ရန်ကုန်မြို့ ဘယ်မြို့နယ်က အဟောင်းဆုံး မြို့နယ် ဖြစ်သနည်း

ရန်ကုန်မြို့တွင် ဇာစ်မြစ် အဟောင်းဆုံးမှာ ဒဂုံ ဒေသ ဖြစ်သည်– ဘုရင်ခေတ် “ဒဂုံ” ရွာ ကနဦး ရှိရာ ဒေသ ဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် မြို့ပြ (Urban) ပုံသဏ္ဍာန် ဖြင့် ကနဦး ဖြစ်ပေါ်သည့် မြို့နယ်မှာ ကျောက်တံတား ဖြစ်ပြီး ၁၈၅၂–၁၈၆၀ ကာလ ဗြိတိသျှ ဆိပ်ကမ်း ဒေသ ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာတွင် ၁၈၅၃ ခုနှစ် ကနဦး ဒီဇိုင်းဆွဲ၍ မြို့ကြိုး ချမှတ်ခဲ့ပြီး ၁၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ငါမာ (Strand) ကမ်းနားလမ်း ဖြစ်ပေါ်ကာ မြောက်မြားသော ကိုလိုနီ ဆောက်လုပ်ရေးမှုများ ဦးစွာ ပွင့်ဖွင့်ခဲ့သည်။ Wikipedia ၏ Yangon ဆောင်းပါးအရ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ကျောက်တံတား ဒေသ ဗြိတိသျှ စစ်ဆေးမှာ တပ်ဌာနနေပြီး ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။

SLORC ခေတ် မြို့ပြ ချဲ့ထွင်မှု မြို့နယ်အသစ်များ ဘာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သနည်း

SLORC ၁၉၈၉ ကာလ ရန်ကုန် ဗဟိုမြို့ပြ (အထူးသဖြင့် ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း ဒေသ) တွင် လူဦးရေ ကြပ်တည်းမှု ကြောင့် မြို့ပြ ဒေသ ထပ်မံ ချဲ့ထွင်မှု လိုအပ်ကြောင်း ကြေညာပြီး ဒဂုံမြို့သစ်၊ မင်္ဂလာဒုံ၊ ဒဂုံဆိပ်ကမ်း တို့ကို ဖွဲ့ပေါ်ခဲ့သည်။ တကယ်တမ်း ကြည့်မြင်မည် ဆိုပါက ထိုကာလ SLORC ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နိုင်ငံရေး ကြောင့် လူများ ကျဉ်းကျပ်ပြီး ခပ်ဝေးဝေး ရွှေ့ပြောင်းနေရာ ချလိုသည့် ဆန္ဒ ပါဝင်သည်ဟု နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့အစည်းများ (Amnesty International, Human Rights Watch) မှ မှတ်တမ်းတင် ခဲ့သည်။ ဒေသ ပြောင်းသူများ အတွက် ကနဦး ဆောက်လုပ်ရေး ဆိုင်ရာ ဦးစားပေး မှုများ မပေးနိုင်ဘဲ ဆင်ငြိုးကွင်း ဒေသများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု Wikipedia ၏ Yangon ဆောင်းပါး တွင်လည်း ဖော်ပြသည်။

ရန်ကုန်မြို့ ၁၉၄၇ ဖွဲ့စည်းပုံ မတိုင်မီ မြို့နယ် ဖွဲ့ပုံ ဘယ်လို ဖြစ်ခဲ့သနည်း

ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ကာလ (၁၈၅၂–၁၉၄၈) တွင် ရန်ကုန်ကို Rangoon Municipal Committee (RMC) မှ စီမံခန့်ခွဲပြီး မြို့ပြ ဒေသများကို “Ward” (ရပ်ကွက်) ဖြင့် သာ ခွဲခြားသည်– ပြည်တွင်း ကိုယ်ပိုင် “မြို့နယ်” ဟူသော ကဏ္ဍ မဆေးနဲ့ မဖြစ်ကြသေးဘဲ ကိုလိုနီ ကိုယ်ပိုင်ဆောင်ရွက်ရေး မူဘောင် Rangoon Districts ဖြင့် ခွဲသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မြန်မာ ရသူ ဥပဒေ (Burma Municipal Act) ဖြင့် ပြန်ညှိ ဖွဲ့ပေါ်ခဲ့ပြီး မြို့နယ် ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ၁၉၇၄ ဖွဲ့စည်းပုံ နောက် မြို့နယ် (Township) ကို တရားဝင် ဆေးကြောင်း အဆင့် ဖြင့် သတ်မှတ်ကာ ကောင်စီ (People’s Council) ဖွဲ့ပေါ်ခဲ့သည်။

ရန်ကုန် မြောက် ခရိုင်တွင် ဘယ်မြို့နယ်များ ပါဝင်သနည်း

ရန်ကုန် မြောက် ခရိုင်တွင် ကျောက်တံတား၊ ပန်းဘဲတန်း၊ ဗိုလ်တထောင်၊ ပဒေသာ၊ ကြည့်မြင်တိုင်၊ လသာ၊ မင်္ဂလာတောင်ညွှန့်၊ တာမွေ၊ ဆိပ်ကြီးခနောင်တို၊ သင်္ဃန်းကျွန်း တို့ ပါဝင်သည်ဟု GAD မှ ဖော်ပြသည်။ ဤ ၁၀ မြို့နယ်တွင် ကျောက်တံတား (Kyauktada)၊ ပန်းဘဲတန်း (Pabedan)၊ ဗိုလ်တထောင် (Botahtaung) တို့ သည် ကိုလိုနီ ဇာစ်မြစ် မြို့ပြ ဖြစ်ပြီး လူနေမြင့်ဆုံး ဒေသ ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့နယ် ၃ ခုတွင် ကိုလိုနီ ခေတ် ဗိသုကာ ဆောက်လုပ်မှုများ အများဆုံး ကျန်ရှိနေပြီး ရန်ကုန် ကိုလိုနီ ဆောက်ရေး ထိန်းသိမ်းရေး ဆောင်းပါးတွင် အသေးစိတ် ဖတ်ရှု နိုင်သည်။

ရပ်ကွက်နှင့် မြို့နယ် ကွဲပြားချက် ဘာလဲ

မြန်မာ အုပ်ချုပ်ရေး ဆိုင်ရာတွင် မြို့နယ် (Township) သည် ခရိုင် (District) ၏ အောက်ရှိ အဆင့်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြို့နယ် အောက်တွင် ရပ်ကွက် (Ward) ဟု ချုံ့လေ့ ရှိသည်။ မြည်းပိုင် ဒေသ ဆိုလျှင် ကျေးရွာ (Village Tract) ဟုသုံးသည်။ ရန်ကုန်မြို့ မြို့နယ် ၃၃ ခု တစ်ခုချင်းစီ ထဲတွင် ရပ်ကွက်များ (Ward) ထပ်ဆင့် ပါဝင်သည်– ဥပမာ ကျောက်တံတား မြို့နယ်တွင် ရပ်ကွက် ၁၁ ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဤ မြို့နယ်-ရပ်ကွက် ဖွဲ့ပုံကို ရန်ကုန် မြို့နယ်နှင့် ရပ်ကွက် လမ်းညွှန် ဆောင်းပါးတွင် ပြည့်စုံစွာ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

မြို့နယ်နာမည်များ၏ ဘာသာရင်းနှီးမှု နှင့် အမည်ပြောင်းသမိုင်း

ရန်ကုန်မြို့နယ်နာမည်အများစုသည် မွန်ဘာသာ၊ ဗမာဘာသာ နှင့် အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် အမည်ပေးမှုတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ဘာသာရင်းနှီးမှုကို နားလည်ခြင်းသည် မြို့ပြသမိုင်းကို ပိုမိုနက်နဲစွာ ဖတ်ရှုနိုင်စေသည်။

ဒဂုံ (Dagon) ဆိုသောနာမည်သည် မွန်ဘာသာ “တကောင်” မှ ဆင်းသက်ပြီး “သုံးဦးမြင့်သောနေရာ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်ဟု မြန်မာ့သမိုင်းကော်မရှင် (၂၀၁၉) မှ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ရတနာပုံ၊ ဒဂုံ ဆိပ်ကမ်း ဟုလူသိများသော ဒေသသည် ၁၄ ရာစုတွင် မွန်လူမျိုးတို့၏ ငါးဖမ်းရွာမှ ဇာစ်မြစ်ရသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဗြိတိသျှတပ်ဝင်ရောက်ပြီးနောက် “Rangoon” ဟု ရေးသားသော်လည်း ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် စစ်အစိုးရမှ တရားဝင် “ရန်ကုန်” ဟုပြောင်းလဲသည်။

လသာမြို့နယ်၏ “လသာ” ဆိုသောနာမည်သည် ဗမာ “လ+သာ” ဆိုသည့် “လသာသောနေရာ” ဟုအဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဆည်မြောင်းနှင့် ဒိုင်ယာဘာမြစ်ကွေ့ကောက်ရာ ဒေသ၏ ဓမ္မဒေသနာ ကျောင်းများ ပေါများနေသောကြောင့် ထိုအမည်ရရှိသည်ဟု Thant Myint-U ၏ “The Hidden History of Burma” (၂၀၁၉) တွင် ဖော်ပြသည်။ ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်သည် ကိုလိုနီခေတ် “Battalion Quarter” ကနေ ဗမာဘာသာဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသောနာမည်ဖြစ်ပြီး ၁၈၉၀ ကျော်တွင် ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကလောင်နီ ချထားသောနေရာဖြစ်ကြောင်း Rangoon Municipal Corporation မှ ၁၉၃၈ ခုနှစ် မှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။

အောက်ဖော်ပြပါ ဇယားသည် ရွေးချယ်ထားသော မြို့နယ်နာမည်များ၏ ဘာသာစကားရင်းမြစ်ကို ခြုံငုံပြသည်။

ကမာရွတ်မြို့နယ်မှာမူ Mon Studies Journal (၂၀၁၅) အရ မွန်ဘာသာ “ကမာ” ဆိုသည် ကမာ (oyster) ကို ရည်ညွှန်းပြီး ရွတ် ဆိုသည်မှာ ကန် သို့မဟုတ် တွင်းကို ဆိုလိုကြောင်း၊ ထိုဒေသတွင် ရှေးကတည်းကပင် ကမာမွှေးများ ရှိသောကြောင့် ထိုနာမည်ရရှိသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ နာမည်သမိုင်းများကို လေ့လာသောအခါ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းစီ၏ ဒေသဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်နှင့် လူမျိုးရေး ဖွဲ့စည်းမှုတို့ကို ထင်ဟပ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။

မြို့နယ်ပြောင်းရွှေ့မှု နှင့် လူဦးရေ ကွာခြားမှု ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ

ရန်ကုန်မြို့နယ်များအကြား လူဦးရေသိပ်သည်းမှုကွာခြားချက်သည် သမိုင်းပေါ်ပေါက်ကာလ ကွာခြားမှုနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာ့သန်းခေါင်စာရင်း (Myanmar Population and Housing Census 2014) အရ ဗမာနိုင်ငံတစ်ဝန်း မြို့နယ်ပေါင်း ၃၃০ ကျော်တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးသည် လူဦးရေ ၇.၃ သန်းဖြင့် အထူထပ်ဆုံးဒေသဖြစ်သည်။

အထူးသဖြင့် ရန်ကုန်မြို့ထဲပိုင်း မြို့နယ်များဖြစ်သော ပဲခူး၊ လသာ၊ ကျောက်တံတားတို့တွင် တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် လူ ၃၀,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်ကြောင်း UN-Habitat Myanmar Urban Profile (၂၀၁၅) တွင် ဖော်ပြသည်။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက် မြောက်ဒဂုံ၊ တောင်ဒဂုံ ကဲ့သို့သော ၁၉၈၀ ကျော်တွင်မှ ဖွဲ့ပေါ်ခဲ့သောမြို့နယ်များတွင် ထိုကာလပမာဏ ၆,၀၀၀ ဝန်းကျင်သာ ရှိသေးကြောင်း ဒေတာများတွင် ဖော်ပြသည်။

၁၉၆၂ ခုနှစ် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် နိုင်ငံပြုပြင်ရေး မူဝါဒများကြောင့် မြို့ထဲမှ ကျောပိုင်းသို့ လူဦးရေ ပြောင်းရွှေ့မှုကို အစိုးရမှ တမင်တကာ အားပေးသည်။ ၁၉၈၈ ပြည့်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်ကာလအတွင်း တောင်ဥက္ကလာပ၊ မြောက်ဥက္ကလာပ၊ ဒဂုံဆိပ်ကမ်းနှင့် ဒဂုံမြို့သစ်မြို့နယ်များသို့ ဖြတ်တောက်ပြောင်းရွှေ့ (forced relocation) ခြင်းခံခဲ့ရသော လူဦးရေ ၅ သိန်းကျော်ရှိကြောင်း Human Rights Watch (၂၀၀၂) ၏ “Crackdown in Rangoon” အစီရင်ခံစာတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ကာလအလိုက် မြို့နယ်တည်ထောင်မှုနှင့် လူဦးရေကြီးထွားမှုနှုန်းကို နှိုင်းယှဉ်ရာတွင် ပြောင်းရွှေ့ ချထားမှုသည် မြို့ကျောပိုင်း မြို့နယ်အသစ်များ ဖွဲ့ပေါ်ရခြင်း၏ အဓိကသော့ချက် တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း မြင်သာသည်။

ဇယားတွင် ဖော်ပြသည့်အတိုင်း ဖွဲ့ပေါ်ချိန် နောက်ကျလေ သိပ်သည်းမှုနည်းလေ ဖြစ်ကာ၊ ကြာနှစ်များ ကြာမြင့်လာသည်နှင့်အမျှ ထိုမြို့နယ်သစ်များသည် နောက်ဆက်တွဲ ဖွဲ့ပေါ်မှုများ၏ ခြေကုပ်ယူရာ ကျောက်ဆောင်မြစ်ဝများ ဖြစ်လာကြသည်ဟု Yangon City Development Committee ၏ ၂၀၁၈ ခုနှစ် မြို့ပြဖွင့်ဆွင်ရေး မဟာဗျူဟာ အစီအစဉ်တွင် ဆိုသည်။

Related Reading

• ရန်ကုန်မြို့၏ မြို့နယ်များနှင့် ရပ်ကွက်များ လမ်းညွှန်
• ရန်ကုန်မြို့၏ မြို့နယ်များ — ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူနေမှုဘဝ ပြည့်စုံသော လမ်းညွှန်

ကိုးကားရင်းမြစ်များ

• Wikipedia – Yangon – https://en.wikipedia.org/wiki/Yangon
• Wikipedia – Yangon Region – https://en.wikipedia.org/wiki/Yangon_Region
• Wikipedia – History of Rangoon – https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Yangon
• UNFPA Myanmar – ၂၀၁၄ Myanmar Population and Housing Census – https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-myanmar-population-and-housing-census
• General Administration Department (GAD) Myanmar – Administrative Divisions – https://www.gad.gov.mm
• Amnesty International – Myanmar: Forced Relocation from Rangoon – https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/myanmar/

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• en.wikipedia.org
• en.wikipedia.org
• en.wikipedia.org

ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• myanmar.unfpa.org
• gad.gov.mm