သစ်သားထွင်းထုပညာ – အနုလက်ရာ၊ ကြာရှည်ခံမှုနှင့် တန်ဖိုး သုံးသပ်ချက်

မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကျွန်းသစ်မြေသာမြေ၏ ၄၇ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး FAO ၂၀၂၂ မြန်မာနိုင်ငံ သစ်တောလုပ်ငန်း ကိုးကားချက် အရ ဤသဘာဝ ကြွယ်ဝမှုသည် မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပညာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာကြာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဈေး တွင် ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုသောအခါ ဆိုင်ခန်းအနှံ့ ကျွန်းသစ်ဖြင့် ထွင်းထုထားသော ဗုဒ္ဓပုံများ၊ ခြင်္သေ့ပုံ ရုပ်ထုများနှင့် ပန်းပုပြားများကို မြင်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဈေးနှုန်းနှင့် အရည်အသွေး ကွာဟချက် ကြီးမားစွာ ရှိသည်ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်ပစ္စည်း စစ်မှန်သနည်း၊ မည်မျှဈေးနှိုင်းနိုင်သနည်း၊ ဘယ်သစ်မျိုး ကြာရှည်ခံသနည်းဟူသော မေးခွန်းများကို ဤသုံးသပ်ချက်တွင် တစ်ပြည့်တစ်ဝ ဖြေကြားထားသည်။

သစ်သားထွင်းထုပညာ၏ သမိုင်းကြောင်း

မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပညာ၏ အမြစ်များသည် ပုဂံခေတ် (ခရစ်နှစ် ၉ ရာစု မှ ၁၃ ရာစု) တွင် စတင်ကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဘုရားကျောင်း ၃,၀၀၀ ကျော်ကို ဆောက်လုပ်ရာ၌ ကျောင်းတံခါး၊ ကမ်းနားကိုင်ဘောင်နှင့် မြင်ကွင်းနားကိုင်ပြားများကို သစ်သားထွင်းထုပညာဖြင့် အလှဆင်ခဲ့သော ကျွမ်းကျင်သောပညာသည်များ ရှိသည်။ ဘုရင့်ဘက်မှ ပံ့ပိုးမှုရရှိသောကြောင့် ဤပညာသည် ကင်းမင်းခေတ်တွင် ပိုမိုတိုးတက်လာကာ နန်းတော်ပရိဘောဂများ၊ ရဟန်းပညာ ကိုင်ဆောင်ပစ္စည်းများနှင့် ဘာသာရေး ယဇ်ပူဇော်ပစ္စည်းများတွင် ပြောင်မြောက်သော လက်ရာများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအောက် ကျွန်းသစ်တောထုတ်လုပ်ငန်း ချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ကျွန်းသစ်ရရှိလွယ်ကူလာသော်လည်း ဒီဇိုင်းပုံစံများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားသည်။ တစ်ချက်တွင် ကိုလိုနီ ရုံးတိုက်ဆောက်လုပ်ရေး နှင့်ဆက်နွယ်သော ပြောင်ဂျပမ် ဒီဇိုင်းများ ဝင်ရောက်လာသော်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဆက်နွယ်သော ခြင်္သေ့ (Chinthe)၊ ဟင်္သာ (Hintha) တို့ ပါသောပုံများ ဆက်လက် ပြောင်မြောက်နေဆဲဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှ ယနေ့ထိ မြန်မာ့ ရိုးရာ အပြည့်အဝ ပြန်လည် ရှင်သန်ထသောပညာ ဖြစ်သည်။

သစ်မျိုးများနှင့် ထွင်းထုနည်းစနစ်

သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်း၏ ကြာရှည်ခံမှုနှင့် လှပမှုသည် သုံးစွဲသောသစ်မျိုးပေါ် မူတည်၍ သာမန်ကွာဟချက် ကြီးမားစွာ ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ထွင်းထုပညာအတွက် အသုံးများသောသစ်မျိုးများကို အောက်ပါ ဇယားတွင် နှိုင်းယှဉ် ဖော်ပြထားသည်။

ထွင်းထုနည်းစနစ်ကြည့်လျှင် ပညာသည်တို့ နည်းသုံးမျိုး အသုံးများသည်။ ပြားဖြင့် ထွင်းထုခြင်း (Relief Carving) သည် ဘုရားပုံ ဆင်ကာ ပြားခပ်ပြားပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ရာ တွင် အသုံးများသည်။ သုံးဘက်မြင် ထွင်းထုခြင်း (Three-Dimensional Carving) သည် ကွဲထွက်နိုင်သော ရုပ်ထုများ ပြုလုပ်ရာတွင် အဓိက သုံးသည်။ သေးငယ်သောဒဂါး ထွင်းမြူးခြင်း (Chip Carving) သည် ပုံသဏ္ဍာန် ငယ်လေးများ ဖြည့်ထည့်ရာတွင် အသုံးပြုသော တတိယနည်း ဖြစ်သည်။

အနုလက်ရာ အရည်အသွေး သုံးသပ်ချက်

သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ၏ အရည်အသွေးသည် ကျွမ်းကျင်မှုအဆင့်ပေါ် မူတည်၍ ပြောင်းလဲနေသည်။ မန္တလေး နှင့် ဆဂိုင်းမှ လာသောပစ္စည်းများသည် ရန်ကုန် ဈေးသို့ ရောက်ရောင်းချသောနေရာများ တွင် အများဆုံး ချောမွေ့ပြီး တိကျသောထွင်းထုမှု ရှိသည်ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ လက်မှုပစ္စည်း ပြုလုပ်နည်း ကိုလေ့လာကြည့်လျှင် စစ်မှန်သောပညာသည်တစ်ဦး ကျွမ်းကျင်မှုရရှိရန် ၃ နှစ်မှ ၇ နှစ်အထိ လေ့ကျင့်ရသည်ကို သိနိုင်သည်။

စစ်မှန်သောပစ္စည်း စစ်ဆေးသောအခါ မျက်နှာပြင် ချောမွေ့မှု၊ ထွင်းထုမှုများ တိကျမှု၊ ကြေပြည့်ဖြည့်ထားမှု မရှိခြင်းနှင့် သစ်၏ သဘာဝ အပေါ်ပိုင်းပုံစံ (grain) မြင်ရမှုတို့ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသင့်သည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် ကုန်းတွင်းလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနသည် ရိုးရာ လက်မှုပစ္စည်းများ အတုနှင့် စစ်မှန်သောပစ္စည်း ခွဲခြားနိုင်ရန် စစ်ဆေးကနိသ် (Standards) ချမှတ်ထားသော်လည်း ဈေးကွက်တွင် မြင်ရလေ့ မနည်း ကွဲပြားသည်ကို မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။

အောက်ပါ ဇယားတွင် မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ၏ ကောင်းသောချက်နှင့် မကောင်းသောချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။

ကြာရှည်ခံမှုနှင့် ထိန်းသိမ်းနည်း

ကျွန်းသစ် (Teak) ဖြင့် ပြုလုပ်သောပစ္စည်းများသည် မြန်မာ့ ရာသီဥတုတွင် ၅၀ နှစ်မှ ၁၀၀ နှစ်အထိ ကြာရှည်ခံနိုင်ကြောင်း WIPO ရိုးရာဗဟုသုတ ဒေတာဘေ့စ် တွင် မြန်မာ့ ရိုးရာပညာရပ်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ကျွန်းသစ်ထဲ သဘာဝ ဆီဓာတ် (Natural Silica and Teak Oil) များ ပါဝင်သောကြောင့် ရေ၊ ပိုးမွှားနှင့် မှိုပေါက်မှုကို ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်သာမက ကောင်းမွန်သောမျက်နှာပြင် တောက်ပနေစေသည်။

ရိုးရာ လက်မှုပစ္စည်းများ ကြာရှည်ခံအောင် ထိန်းသိမ်းနည်း ဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ၃ လ တစ်ကြိမ် Teak Oil သို့မဟုတ် Linseed Oil ဖြင့် ပွတ်သုတ်ပေးခြင်း၊ တိုက်ရိုက် နေရောင်ခြည်ထိမှ ရှောင်ကြဉ်ပေးခြင်းနှင့် ဗောင်ကြားရှိ ဆိပ်ကမ်းနေရာများကဲ့သို့ ဆားငန် လေထုမှ ကာကွယ်ပေးခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ပေးသင့်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပြုစုပါက ပစ္စည်း၏ ကြာရှည်ခံမှုကို နှစ်ပေါင်း ၂ ဆ ထိ တိုးမြှင့်ပေးနိုင်သည်ကို ပညာသည်များ ဖော်ပြကြသည်။

ကျွန်းသစ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားပြီး မှန်ကန်စွာ ပြုစုသောပစ္စည်းတစ်ခုသည် မိသားစု မျိုးဆက်ပေါင်းများစွာ ဆင်းနိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုအမွေ တစ်ခုဖြစ်လာနိုင်သည်။

ဈေးနှုန်းနှင့် တန်ဖိုး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်

မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ ဈေးနှုန်း ကွဲပြားချက် ကြီးမားစွာ ရှိသောကြောင့် ဝယ်ယူသူများ ရှုပ်ထွေးနိုင်သည်။ ရန်ကုန် ရိုးရာလက်မှုပစ္စည်း ဝယ်ယူရန် နေရာနှင့် စျေးနှုန်း လမ်းညွှန် တွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ဈေးနှုန်းသည် သစ်မျိုး၊ အရွယ်အစားနှင့် ပညာသည်၏ ကျွမ်းကျင်မှုအဆင့်ပေါ် မူတည်သည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် ဈေးနှုန်း လမ်းညွှန်ချက်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရောင်းသူနှင့် ဆိုင်ပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားနိုင်သည်ကို သတိပြုရမည်ဖြစ်သည်။

အခြားလက်မှုပစ္စည်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်

မြန်မာ့ ရိုးရာပစ္စည်းများကြားတွင် သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများကို ယွန်းထည် နှင့် ကုလားကာထိုး ပန်းချီ တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက တစ်မျိုးစီ ကွဲပြားသောသုံးစွဲမှုနှင့် ကောင်းချက်များ ရှိသည်ကို မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန်တွင် ဝယ်ယူနိုင်သောနေရာများ

ရန်ကုန်မြို့တွင် သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ ဝယ်ယူနိုင်မည့်နေရာများ အများအပြား ရှိသည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဈေး (Scott Market) သည် ဆိုင်ခန်း ၂,၀၀၀ ကျော်ဖြင့် ခရီးသွားဧည့်သည်များ အများဆုံးဝင်ရောက်ကြသောနေရာဖြစ်ပြီး ဈေးနှုန်းကွာဟချက်လည်း ကြီးမားသည်။ ကမ္ဘာ့နံ့သာလမ်းနှင့် ဒဂုံမြို့နယ်ရှိ Art Gallery များသည် ပိုမိုတိကျသော စစ်မှန်မှု ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဝယ်ယူနိုင်သောနေရာများ ဖြစ်သည်။

ရန်ကုန် ဈေးများတွင် အမှတ်တရ လက်ဆောင်ပစ္စည်း ဝယ်ယူနည်း ကို ဖတ်ရှုပြီး ဈေးနှိုင်းနိုင်မှု ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ဆိုင် ၂–၃ ဆိုင် နှိုင်းကြည့်ခြင်းဖြင့် ၁၅ မှ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သက်သာနိုင်ကြောင်း အတွေ့အကြုံရသောဧည့်သည်များ ဖော်ပြကြသည်။ ဈေးကြီးခြင်းနှင့် လိမ်လည်မှု ရှောင်နည်း ကိုလည်း ဖတ်ရှုထားသင့်သည်။

ကောင်းမွန်သောသစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းတစ်ခု ဝယ်ယူရန် ဈေးကွက်နားလည်မှုသည် ဈေးနှုန်းထက် ပို အရေးကြီးသည်။

မေးလေ့ရှိသောမေးခွန်းများ (FAQ)

မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ ကမ္ဘာ့ ရိုးရာပစ္စည်းများနှင့် မည်သို့ ကွာခြားသနည်း

မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒြပ်ပြောင်းများနှင့် ဆက်နွယ်သောပုံများ (ခြင်္သေ့၊ ဟင်္သာ၊ ဗုဒ္ဓပုံများ) ဓိဌာန်ဆောင်ထားသောကြောင့် ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် ဗီယက်နမ်ပစ္စည်းများနှင့် မတူညီသည်။ ကျွန်းသစ်ကဲ့သို့ မြန်မာနိုင်ငံ ထူးကဲသောသစ်မျိုးများ သုံးစွဲခြင်းသည် ရနံ့နှင့် ပုံစံ ကွဲပြားမှုကို ဖော်ပြသည်။ မြန်မာ ထွင်းထုပုံစံများသည် ၉ ရာစုမှ ပုဂံခေတ် ဘုရားကျောင်းများမှ ဆင်းသက်သောကြောင့် သမိုင်းနက်ရှိုင်းမှု ကြီးမားသည်ကို ရန်ကုန် လက်မှုပညာ သမိုင်းကြောင်း ဆောင်းပါးတွင် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ ဤပင်ကိုလက္ခဏာများသည် မြန်မာ့ ထွင်းထုပညာကို ကမ္ဘာ့ ဒေသ ကွဲပြားသောနိုင်ငံများ၏ ပစ္စည်းများနှင့် ထူးခြားစေသည်။

စစ်မှန်သောကျွန်းသစ်ကို မည်သို့ စစ်ဆေးမည်နည်း

စစ်မှန်သောကျွန်းသစ်ကို စစ်ဆေးရန် နည်းလမ်းများ ရှိသည်။ ကျွန်းသစ်သည် ရွှေဝါ မှ ညိုဝါ ရောင် (Heartwood) ရှိပြီး ပြင်ပ (Sapwood) သည် ဝါဖြူ သို့မဟုတ် ညိုဖြူ ရှိသည်။ ကျွန်းသစ်ပေါ်တွင် ရေစက်ချသောအခါ ချက်ချင်း မဝင်ဘဲ ကြာနည်းငယ် မျက်နှာပြင်ပေါ် ကိန်းနေမည်ဖြစ်သည်။ ဦးထုပ်ဖြင့် ဆွဲကြည့်သောအခါ ချိုမြိန်သောရနံ့ ထွက်မည်ဖြစ်ပြီး သစ်ကြမ်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ရာ ပိုမိုချောမွေ့သောကိုင်ခံစားမှု ရှိသည်။ မသေချာပါက ကြိုတင် ကျွမ်းကျင်သောဆိုင်မှ ဝယ်ယူပြီး စစ်မှန်ကြောင်း လက်မှတ် မေးမြန်းသင့်သည်။

တင်ပိုးပို့ဆောင်ရာတွင် ကျွန်းသစ်ပစ္စည်းများ ပျက်စီးမှု ကာကွယ်နည်း

ကြီးမားသောပစ္စည်းများ တင်ပိုးပို့ဆောင်ရာတွင် ဂရုတစိုက် ပြင်ဆင်ရသည်။ ပစ္စည်းတစ်ခုစီကို ဖတ်ကြမ်းနှင့် Bubble Wrap ဖြင့် ကြိုးကြိုးစားစား ပတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး သစ်ပစ္စည်းများ ရှည်ဝေးသောခရီးတွင် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ကွဲပိုင်းနိုင်ကြောင်းကို သတိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့အဝေးသို့ ပေးပို့ မည်ဆိုပါက DHL သို့မဟုတ် FedEx ကဲ့သို့ ယုံကြည်ရသောကုမ္ပဏီများ ရွေးချယ်ပြီး Fragile ဟု ထင်ရှားစွာ မှတ်သားပေးသင့်သည်။ ဆိုင်မှ စစ်မှန်ကြောင်း အထောက်အထားများ (Certificate of Authenticity) ရရှိနိုင်ပါက တင်ပိုးပြင်ဆင်မှုနှင့်အတူ ထိန်းသိမ်းသော်ကောင်းသည်။

ဈေးနှိုင်းသောအခါ မည်မျှ လျှော့ပေးနိုင်သနည်း

ဗိုလ်ချုပ်ဈေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်များတွင် ကနဦးဈေး၏ ၁၅ မှ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ဈေးနှိုင်း ဆစ်နိုင်သည်ကို ဈေးဝယ်ဖူးသောဧည့်သည်များ ဖော်ပြကြသည်။ ဦးစွာ ဆိုင် ၂–၃ ဆိုင် ကြည့်ကာ ဈေးနှိုင်းတိုက်စစ်ပြီးမှ ဆစ်ခြင်းသည် ဆစ်နိုင်ခြေ ပိုများသည်။ ညနေ ဆိုင်ပိတ်ချိန်နား၌ ဈေးဆစ်ရာတွင် ဆိုင်ရှင်များ ပိုမိုပြောင်းလွယ်တတ်သည်ကို ဈေးကွက်သိသောသူများ ဖော်ပြကြသည်။ ကလေးပစ္စည်း သေးသေးလေးများ (နှောင်ဘမ်းပစ္စည်း) ဝယ်သောအခါ ဈေးဆစ်ရန် ကြိုးစားမည့်အစား ဈေးနှိုင်းပြီး ပိုကောင်းသောဆိုင် ရှာဖွေသင့်သည်။

မြန်မာ့ သစ်သားထွင်းထုပညာကို ဘယ်နေရာတွင် သင်ယူနိုင်မည်နည်း

ဟုတ်ပါသည်၊ ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေး နှစ်နေရာလုံးတွင် သင်ယူနိုင်သည်။ ရန်ကုန်တွင် လက်မှုပညာ သင်တန်းနှင့် အလုပ်ရုံ ဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ရန်ကုန်မြို့ ဒဂုံနှင့် ရွှေပြည်သာ မြို့နယ်များတွင် ရက်တိုသင်တန်းများ (၁ ရက်မှ ၁ ပတ်) ဖွင့်လှစ်လျက်ရှိသည်။ UNESCO Myanmar ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ဆောင်ရွက်သောသင်တန်းများ ကာလအားဖြင့် ၃ လမှ ၁ နှစ်ထိ ရှိပြီး ကျွမ်းကျင်မှု သက်သေခံလက်မှတ်ပါ ရနိုင်သည်။ ဤပညာသည် ကမ္ဘာ့ ဈေးကွက်တွင် ဝင်ငွေ ကောင်းစေသော ကျွမ်းကျင်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်သောကြောင့် ဝါသနာပါသူများ ကြိုးစားဖွယ် ရှိသည်။

ဝယ်ယူသောပစ္စည်း စစ်မှန်ကြောင်း လက်မှတ်ရနိုင်ပါသလား

Art Gallery များ၊ ကျောင်းဆောင်ပြတိုက်ဆိုင်များနှင့် တာဝန်ကျသောကုမ္ပဏီများမှ ဝယ်ယူပါက Certificate of Authenticity ရနိုင်ပြီး ဤလက်မှတ်တွင် ပညာသည်၏ အမည်၊ သစ်မျိုးနှင့် ပြုလုပ်သည့်နေ့ရက်များ ဖော်ပြထားသည်ကို မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဈေးဆိုင်သာမန်များတွင် ဤလက်မှတ် ရနိုင်ခြေ နည်းပါးသောကြောင့် ဝယ်ယူမည်ဆိုပါက မေးမြန်းပါ။ WIPO ၏ မြန်မာ့ ရိုးရာ ဗဟုသုတ မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် တဖြည်းဖြည်း ပြည်တွင်း ဒစ်ဂျစ်တယ်ကိုသာ ဦးတည်နေသောကြောင့် ဤ အာမခံချက်ရရှိမှု ပိုမိုကောင်းလာမည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။

လက်လုပ်ပစ္စည်းနှင့် ဇိနပ် (စက်ရုံ) ထုတ်ပစ္စည်းကို ဘာဖြင့် ခွဲခြားနည်း

လက်လုပ် နှင့် စက်လုပ် ကွာဟချက် ဆောင်းပါးတွင် ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း စစ်မှန်သောလက်မှုပစ္စည်းများသည် ကွဲပြားမှုကလေးများ မြင်ရမည်ဖြစ်ပြီး ထပ်တူကျနေသောပစ္စည်းများ စစ်မှန်ကြောင်း သံသယ ရှိသင့်သည်။ လက်ထွင်းပစ္စည်းများတွင် ကိုင်တွယ်ထွင်းထုသော မြင်ကွင်း (Tool Marks) ကလေးများ မြင်ရသည်ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်ပြီး စက်ရုံထုတ်ပစ္စည်းများ၏ မျက်နှာပြင် ဖြောင့်ဖြတ် ကန်ကန် ဖြစ်သည်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်နိုင်သည်။ ဈေးနှုန်း ကြီးမားစွာ နည်းသောပစ္စည်းများ စစ်မှန်ကြောင်း ယုံကြည်မှု နည်းပြီး ဈေးနှုန်းသည် အများအားဖြင့် အရည်အသွေး၏ ထင်ဟပ်မှုဖြစ်သည်ကို မှတ်သားသင့်သည်။

ဝယ်ယူသူများ မကြာခဏ ကျူးလွန်မိသော အမှားများနှင့် ကာကွယ်နည်း

သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများဝယ်ယူရာတွင် အတွေ့အကြုံမရှိသေးသောသူများသည် နောင်တရဖွယ်ရာ အမှားများကို မကြာခဏ ကျူးလွန်မိတတ်သည်။ Myanmar Artisans Association မှ 2024 ခုနှစ် စစ်တမ်းအရ ဝယ်ယူသူ 58 ရာခိုင်နှုန်းသည် ပထမဆုံးဝယ်ယူမှုတွင် ကျေနပ်မှုမရဟု ဖော်ပြခဲ့ပြီး အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ သစ်မျိုးနှင့် လုပ်ငန်းစဉ် စစ်ဆေးမမေးမြန်းဘဲ ဝယ်မိခြင်းဖြစ်သည်။

ပထမအမှားမှာ မျက်နှာပြင်ချောမွေ့မှုကိုသာ ကြည့်ပြီး ဆောင်ရွက်ပုံအတွင်းပိုင်းကို လျစ်လျူရှုခြင်းဖြစ်သည်။ လက်မှုပညာရှင်စစ်စစ်က ထွင်းသောအပြင်ဘက်ကြောင်းများသည် ပေါ့ပါးသော ညီညာမှုဖြင့် မပြတ်မဆိုင်းဖြစ်သည်။ စက်ဖြင့်ထုလုပ်သည့် ပစ္စည်းများသည် ကြောင်းများ ကောက်ကောက်ကွေးကွေးဖြစ်ပြီး ထပ်တူထပ်မျှ ကပ်ချပ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကွာခြားချက်ကို ၁၀ မိနစ်ကြာ အနီးကပ်စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် ခြားနားနိုင်သည်။

ဒုတိယအမှားမှာ ဆေးသုတ်မှုအောက်တွင် ပုန်းအောင်းနေသော အက်ကြောင်းများနှင့် တာဝင်မှုများကို သတိမပြုမိခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကို စစ်ဆေးရန် ဖြန်းထားသော မိုက်ကရိုဖိုင်ဘာ ပဝါ (microfiber cloth) ဖြင့် မျက်နှာပြင်ကို ရိုက်ခုတ်ကြည့်သောအခါ ဆေးမှုန့်ကျွတ်ကျရင် သစ်ဟောင်းဆိုးကောင်းဆိုးနှင့် ရောထားသည်ကို သိနိုင်သည်။ FAO ၏ 2023 Myanmar Timber Report အရ ပြည်တွင်းဈေးကွက်တွင် ရောင်းချသော သစ်သားထွင်းထုပစ္စည်းများ၏ 22 ရာခိုင်နှုန်းသည် မပြောင်းနိုင်သော ဓာတုဆေးများ ပိတ်ဆို့ထားသောကြောင့် ကြာရှည်ပျက်စီးမှုဖြစ်ပွားနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။

တတိယအမှားမှာ နိုင်ငံတကာ ခရီးသည်ဈေးဖြင့် မေးဈေးဆောင်ရွက်ခြင်းမပြုဘဲ ပထမဆုံးပေးသည့်ဈေးနှုန်းကို လက်ခံခြင်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်ဈေးကွက်တွင် လက်ခုပ်အရွယ် ကောင်းမွန်သော ကျွန်းသစ်ဆင်တု တစ်ခုအတွက် မူရင်းမေးဈေး 80,000 ကျပ်မှ 120,000 ကျပ်အထိ ရှိနိုင်ပြီး ဆောင်ရွက်တတ်သူသည် 40,000 ကျပ်မှ 60,000 ကျပ်ဖြင့် ဝယ်ယူနိုင်သည်ဟု Myanmar Tourism Federation ၏ 2025 ဈေးကွက်စစ်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤဈေးနှုန်းကြောင်းများကို သိနားလည်ထားသောသူသည် မမှန်ကန်သောဈေးနှင့် ဝယ်မိမည်ကို ရှောင်ကွင်းနိုင်သည်။

နောက်ဆုံးအမှားမှာ ထိန်းသိမ်းမှုလမ်းညွှန်ကို မတောင်းဘဲ ဆောင်ခွာသွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဝယ်ယူသောအခါ “ဘယ်သစ်မျိုးလဲ၊ ဘာဆေးသုတ်ထားလဲ၊ ၆ လတစ်ကြိမ် ဘာနှင့်ဆီဆက်ရမလဲ” ဟူသောမေးခွန်းသုံးခွန်းကို မဖြေနိုင်သောဆိုင်မှ ဝယ်ယူခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်။

မန္တလေးသစ်သားထွင်းထုလုပ်ငန်း – ဒေသဆိုင်ရာ ဈေးကွက်အနေအထားနှင့် အတူ နှိုင်းယှဉ်ချက်

မန္တလေးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သစ်သားထွင်းထုပညာ ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီး ကျောင်းတော်ရပ်ကွက်အနီး ၈၃ လမ်းနှင့် ၈၅ လမ်းကြားတွင် လုပ်ငန်းရုံပေါင်း 300 ကျော် တည်ရှိကြောင်း Mandalay Region Chamber of Commerce မှ 2024 ခုနှစ် အစီရင်ခံစာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤဒေသရှိ လုပ်ငန်းရုံများသည် နှစ် 50 ကျော် အမွေဆက်ပြီး ၈ မျိုးမှ ၁၂ မျိုး အကြား မိသားစု လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ကြသည်။

မန္တလေးနှင့် ရန်ကုန်ဈေးကွက်ကြား ကွာခြားချက်ကို အောက်ပါဇယားမှ တွေ့မြင်နိုင်သည်။

မန္တလေး၌ ထုတ်လုပ်သော ပစ္စည်းများသည် ကျောင်းတော်ဗိသုကာ ပုံစံ (Kuthodaw-style) ကို အဓိကထားပြီး ဘုရားပုံ၊ နတ်ရုပ်၊ ကောင်းကင်ဘုံ နဒေဝမင်းများကို ပြည့်ဝသောအသေးစိတ် ဆောင်ရွက်ပညာဖြင့် ထွင်းထုကြသည်။ ILO ၏ Myanmar Craft Industry Report 2023 အရ မန္တလေး ထွင်းထုပညာရှင်များ၏ ပျမ်းမျှ နှစ်စဥ်ဝင်ငွေမှာ 4.2 သန်းကျပ်မှ 6.8 သန်းကျပ်ကြားဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်ဆိုင်များ၏ အမြတ်ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ယှဉ်လျှင် 30 ရာခိုင်နှုန်း နိမ့်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

မြောက်ဦးနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများမှ ထွင်းထုပညာသည် မန္တလေးနှင့် ကွာခြားသောရိုးရာပုံစံများ ကိုင်ဆောင်ကြသည်။ မြောက်ဦးဒေသသည် အနက်ရောင် lacquer-coated ပစ္စည်းများနှင့် ပေါ့ပါးသော ကြောင်းမျဉ်းများကို အထူးဂုဏ်ပြုသဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ကောင်းမြင်ဆုံးသောရည်ညွှန်းချက်ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမှ တိုက်ရိုက်ဝယ်ယူမည်ဆိုပါက ၈၃ လမ်း Zeigyo နှင့် Mandalay Hill ကြားရှိ ဆိုင်ခန်းများတွင် ဆောင်ရွက်ရုံများကို လည်ပတ်ကြည့်ရှုနိုင်ပြီး တိုက်ရိုက်ခပ်မှာ ယူနိုင်သောကြောင့် ကုန်ကျစရိတ် 15 မှ 25 ရာခိုင်နှုန်းအထိ သက်သာနိုင်သည်ဟု Mandalay Arts and Crafts Festival 2025 ၏ ဈေးကွက်စစ်တမ်းတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

မှာကြားထုလုပ်ခိုင်းသော (Custom Order) ဆောင်ရွက်ပုံ – အဆင့်ဆင့် လက်တွေ့လမ်းညွှန်

ရံဖန်ရံခါ ဆိုင်ထဲမှ ရှိနှင့်ပြီးသောပစ္စည်းသည် မကိုက်ညီသောအခါ ကိုယ်ပိုင်ဒီဇိုင်းဖြင့် မှာကြားထုလုပ်ခိုင်းသည်မှာ ယနေ့ ဖြစ်နိုင်ချေကောင်းသောနည်းလမ်းဖြစ်သည်။ Myanmar Handicraft Exporters Association 2024 စစ်တမ်းအရ Custom Order ဝယ်ယူသူများ၏ 76 ရာခိုင်နှုန်းသည် နောက်ကြောင်းပြန်ကြည့်သောအခါ ကောင်းသောဆုံးဖြတ်ချက်ဟု မြင်ကြသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဆောင်ရွက်ပုံမှာ ကြိုတင်ရှင်းလင်းသောသတ်မှတ်ချက်များ ရေးဆွဲထားခြင်းပေါ် မူတည်သည်။

• အဆင့် ၁ – ဒီဇိုင်းနှင့် အတိုင်းအတာသတ်မှတ်ခြင်း: အမြင့်၊ အကျယ်၊ အနက်ကို မီလီမီတာဖြင့် ရေးကြမ်းချပြပါ။ ကိုးကားသောပုံများ (ရုပ်ပုံ၊ screenshot) ပြင်ဆင်ပါ။ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ ပုံကို ကိုးကား၍ ထုလုပ်ချင်ပါကလည်း ထောင့်ပေါင်းများစွာမှ ရိုက်ထားသော ဓာတ်ပုံများ အနည်းဆုံး ၄ ပုံ ပြင်ဆင်ပေးသင့်သည်။
• အဆင့် ၂ – သစ်မျိုးရွေးချယ်ခြင်း: ဘတ်ဂျက်နှင့် ရည်ရွယ်ချက်ပေါ်မူတည်၍ ကျွန်း၊ ပိတောက်၊ သနပ်ခါး တစ်မျိုးမျိုးကို တောင်းဆိုပါ။ ကျွန်းသည် ၃ ဆပိုကြိုးစားအားထုတ်မှုလိုပြီး ဈေးနှုန်း 40 ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုကုန်ကျသည်ကို မမေ့ပါနှင့်။
• အဆင့် ၃ – အကြမ်းပုံ (Sketch) တောင်းယူခြင်း: ငွေကြေးမစတင်ပေးမချင်း ပညာရှင်ဆီမှ ပေ 1 ဆောင်ရွက်ချက် sketch တစ်ပုံ တောင်းပါ။ ယင်းပုံကို တည်ပြီးမှ စရာပေး (deposit) 30 မှ 50 ရာခိုင်နှုန်းကို ပေးပါ။
• အဆင့် ၄ – တိုးတက်မှုစစ်ဆေးသောအချိန်ဇယားသတ်မှတ်ခြင်း: ၁ ပတ်တစ်ကြိမ် ဓာတ်ပုံ WhatsApp မှ ပေးပို့ပေးမည်ဟု စာချုပ်တွင် ထည့်ပါ။ ဤနည်းဖြင့် ပြောင်းလဲဖြည့်ဆည်းမှုများကို အချိန်မီ ညှိနှိုင်းနိုင်သည်။
• အဆင့် ၅ – Finishing ရွေးချယ်ခြင်း: Lacquer၊ Teak Oil၊ Beeswax Finish၊ Natural Matte ဆေးများအကြောင်း မေးမြန်းပြီး သင်နေသောနေအိမ်၏ ရာသီဥတုနှင့် အညီ ရွေးချယ်ပါ။ လေအားကြောင့် ကွဲတတ်သောပတ်ဝန်းကျင်ဆိုပါက Teak Oil နှင့် Beeswax ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အသင့်တော်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း Wood Science Institute of Myanmar မှ 2022 ထုတ်ဝေချက်တွင် ဖော်ပြသည်။

Custom Order တစ်ကြိမ်၏ ပျမ်းမျှကြာချိန်မှာ သေးငယ်သောပစ္စည်း (၆ လက်မ အောက်) ဆိုပါက 10 မှ 14 ရက်၊ အလတ်စားပစ္စည်း (6 မှ 18 လက်မ) ဆိုပါက 3 မှ 5 ပတ်၊ ကြီးမားသောပစ္စည်းများ (18 လက်မ အထက်) ဆိုပါက 2 မှ 4 လကြာကြောင်း Mandalay Region Chamber of Commerce မှ 2024 Craft Order Timeline Survey တွင် ဖော်ပြသည်။ ဆောင်ရွက်ချိန်ကြာမြင့်မှုကြောင့် ၄ ပတ်ကျော်သောလုပ်ငန်းများတွင် တိုးတက်မှုအဆင့်ဆင့် ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းတောင်းခံခြင်းသည် နောက်ဆုံးပစ္စည်း မျှော်မှန်းချက်နှင့် ကိုက်ညီစေရန် ဆိုးဝါးသောကြားနားလွဲမှုများကို 80 ရာခိုင်နှုန်းအထိ လျော့ချပေးနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိသည်။

ထွင်းထုကိရိယာများ ရွေးချယ်မှု – ရိုးရာနှင့် ခေတ်မီ ကိရိယာ ကုန်ကျစရိတ်နှင့် ထိရောက်မှု နှိုင်းယှဉ်ချက်

သစ်သားထွင်းထုပညာ၌ ကိရိယာ ရွေးချယ်မှုသည် လက်ရာ အရည်အသွေးနှင့် ကုန်ကျစရိတ်ကို တိုက်ရိုက် ဆုံးဖြတ်သည်။ မြန်မာ ဆရာများ ရိုးရာ ကိရိယာများကို ခေတ်မီ လျှပ်စစ်ကိရိယာများနှင့် ပေါင်းစပ် အသုံးပြုခြင်းသည် အချိန်ကုန်သက်သာ ပြီး ရလဒ် ကောင်းမွန်ကြောင်း မန္တလေး ၈၄ လမ်းနှင့် ၃၅ လမ်း ထောင့် ရှိ ကိရိယာဆိုင်ပိုင်ရှင်တော်တော်များများ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဝန်ခံကြောင်း UMFCCI Handicraft Sector Report 2024 တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ရိုးရာကိရိယာ အဓိကအမျိုးအစားများတွင် V-ဒါး (V-Tool) သည် မျဉ်းကြောင်းများနှင့် ပါးလွှာသော ဆံပင်သားနူးအသေးစိတ် ထွင်းထုရာ အသုံးဝင်ဆုံး ဖြစ်ပြီး ကျပ် ၅,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ဝယ်ယူနိုင်သည်။ ခွက်ဒါး (Gouge) ကား ကောက်ကွေးသောနေရာ၊ ပန်းကုံးဘောင်နှင့် မျက်နှာသား ဖဲ့ထုတ်ရာ မရှိမဖြစ် ဖြစ်ပြီး ကျပ် ၆,၀၀၀ မှ ၁၄,၀၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ရနိုင်သည်။ မြောင်ဒါး (Bench Chisel) မျိုးစုံ ၈ ကောင် ပါသော Set တစ်စုံ ကျပ် ၂၅,၀၀၀ မှ ၅၅,၀၀၀ ကြားဖြင့် မြင်ဟောင်း (Old Bagan) ပြင်ပဈေးများနှင့် မန္တလေး ကိရိယာဈေး နှစ်ခုလုံးတွင် ဝယ်ယူနိုင်သည်။ ကျွန်းသစ် ကွင်းနှင်း (Mallet) ကို ကျပ် ၈,၀၀၀ မှ ၁၅,၀၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ရနိုင်ပြီး Rubber Mallet ထက် လက်ပူးကောင်းကောင်း ဒါး ငင်နိုင်ကြောင်း ဆရာများ ဆိုကြသည်။

ခေတ်မီ လျှပ်စစ်ကိရိယာများတွင် Dremel 4300 Rotary Tool သည် မိနစ်ပတ်လည်နှုန်း ၅,၀၀၀ မှ ၃၅,၀၀၀ အထိ ချိန်ညှိနိုင်ပြီး ကြမ်းပြင်ပုံသဏ္ဍာန် ဖန်တီးရာနှင့် ချောညွတ်ရာ ကောင်းမွန်သည်၊ ဈေးနှုန်း USD ၁၁၀ မှ ၁၃၀ (ကျပ် ၂၃ မှ ၂၇ သောင်းခန့်) ဖြစ်သည်။ Proxxon Micromot 50/E ကား ၁၈,၀၀၀ rpm နှင့် ငယ်သေးသောအသေးစိတ်ကို ထိရောက်စွာ ထွင်းထုနိုင်ပြီး USD ၈၀ မှ ၉၅ ဝန်းကျင်တွင် ရနိုင်သည်ဟု Toolcraft Asia 2025 Product Catalogue တွင် ဖော်ပြသည်။

ကျွမ်းကျင်ဆရာများ ပုံမှန်အားဖြင့် Dremel ဖြင့် ကြမ်းပြင်ပုံ ဖန်တီးပြီး ရိုးရာ V-ဒါး၊ ခွက်ဒါးတို့ဖြင့် သေးငယ်သောအသေးစိတ် မျဉ်းနူးများ ပြုလုပ်သောနည်းကို “Hybrid Carving” ဟု ခေါ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ကြမ်းဖန်တီးချိန် ၄၀ မှ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် လျော့ကျကြောင်း Myanmar Craft Council 2024 Workshop မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ကနဦး ကိရိယာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုသည် ကျပ် ၁ သောင်းမှ ၅ သောင်း ကြားဖြင့် ကောင်းမွန်သော ကိရိယာ Set တစ်ခု ဖွဲ့နိုင်ပြီး ၅ နှစ်အထိ မပျက်စီးဘဲ အသုံးပြုနိုင်သည်။

ထွင်းထုပြီးနောက် မျက်နှာပြင် ဆေးသုတ်ခြင်းနှင့် ကာကွယ်ဆေး ဆောင်ရွက်ပုံ – အဆင့် ၅ ဆင့် လမ်းညွှန်

ထွင်းထုကောင်းပြီး ဆေးသုတ်မှု ညံ့ပါက ပစ္စည်းတစ်ခုသည် ၂ နှစ်ကြာ နိမ့်ဈေးနှင့် ရောင်းရသော အနေအထားသို့ ကျဆင်းနိုင်သည်။ ကောင်းမွန်သော Finishing ဆောင်ရွက်မှုသည် သစ်သား ကိုယ်ထည်ကို နေရောင်ခြည်၊ အပူ၊ ရေစိုနှင့် ပိုးကောင် ဝင်ရောက်မှုမှ ၁၀ မှ ၁၅ နှစ်ကြာ ကာကွယ်နိုင်ကြောင်း Bob Flexner ၏ Understanding Wood Finishing (3rd Edition, 2014) တွင် ကျွန်းနှင့် ပိတောက်သစ် ရည်ညွှန်း၍ ဖော်ပြသည်။

အဆင့် (၁) Sanding ပြင်ဆင်ခြင်း: ဂရိတ် ၈၀ Sandpaper ဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော ထုကြောင်း အနာများ ဖယ်ရှားပြီး ဂရိတ် ၁၂၀ ဖြင့် ချောညွတ်အောင် ဆက်ပွတ်သည်၊ ထို့နောက် ဂရိတ် ၂၂၀ ဖြင့် ဆေးသုတ်ရမည့် မျက်နှာပြင်ကို နောက်ဆုံး ပြင်ဆင်သည်။ Sandpaper ပွတ်ရာ၌ သစ်သား သားကြောင်း ဦးတည်ရာ ညီညာပွတ်ပေးခြင်းသည် Scratch Mark ဖြစ်ခြင်းကို ကာကွယ်သည်။ အဆင့် (၂) ရေပူဝတ်ချပ်ဖြင့် မျက်နှာပြင်ကို ပွတ်ပြီး ၄ မှ ၆ နာရီ ခြောက်ခွင့်ပေးကာ ဂရိတ် ၄၀၀ ဖြင့် ထွက်ပေါ်သော မြင်ကောင်မျှင်ငယ်များ ဖယ်ရှားသည်၊ ဤအဆင့်ကို ကျော်ကျော်ထားပါက ဆေးခြမ်းများ တညီတညာ မကပ်ဘဲ အကွက်ကွက် ဖြစ်တတ်သည်။

အဆင့် (၃) ဆေးနှင့် ဆီ ရွေးချယ်ခြင်း: ကျွန်းဆီ (Teak Oil) သည် ကျွန်း၊ ပိတောက်၊ ပိညောင်သစ်တို့တွင် အနက်ဆင်းကပ်ညီပြီး အပြင်ဘက် အသုံးပြုသောပစ္စည်းများ ကာကွယ်ရာ ကောင်းမွန်သည်၊ ကျပ် ၁,၅၀၀ မှ ၃,၅၀၀ (၅၀ မီလီ) ဖြင့် ရနိုင်သည်။ Danish Oil သည် ဆီနှင့် ဗာနစ် ပေါင်းနှောထားပြီး ကပ်ကပ်ကပ် ပြောင်ဝင်ဝင် ဖြစ်ကာ ကျပ် ၃,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ (၂၅၀ မီလီ) တွင် ရနိုင်သည်။ ဒေသတွင်း ရိုးရာ Shellac Varnish ကား ရောင်ဝါကျပြောင်ကောင်းသော်လည်း ရေ မြင်တောင် ၂-၃ ပြားအောက် မတည်ခံနိုင်ခြင်း အားနည်းချက် ရှိသည်။

အဆင့် (၄) ပထမကိုပ် ဆေးသုတ်ပြီးနောက် ဂရိတ် ၃၂၀ ဖြင့် ပေါ့ပေါ့ ပွတ်ပေးပြီး ဒုတိယကိုပ် ဆက်သုတ်သည်၊ ဒုတိယကိုပ်သည် ပထမကိုပ်ထက် ပိုပြောင်ဝင်ဝင် ဖြစ်စေသည်။ အဆင့် (၅) နောက်ဆုံး Beeswax (ပျားဆီပျဉ်) ဖြင့် မျက်နှာပြင်ကို ပွတ်ပေးပြီး ၁ နာရီ ထားကာ သန့်ရှင်းသောဝတ်ချပ်ဖြင့် ပွတ်ထုတ်သည်ဆိုလျှင် ပြောင်လက်မှု တိုးပြီး ဆေးခြမ်းများ ပိုမိုတင်းမာ ကပ်သည်ဟု Flexner ဦး ၂၀၁၄ သုတေသနတွင် တွေ့ရှိသည်။ ဤ ၅ အဆင့် ဆောင်ရွက်ပုံကို ပြည့်ပြည့်ဝဝ ဆောင်ရွက်ပါကသာ ပစ္စည်းတစ်ခု ၁၀ နှစ်ကျော် ရောင်ဝါ ကြည်လင်မှု ဆက်ရှိနိုင်ကာ ဈေးနှုန်း တန်ဖိုး ထိန်းသိမ်းနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

ကိုးကားချက်များ

• FAO Myanmar Forestry Country Profile – မြန်မာနိုင်ငံ သစ်တောလုပ်ငန်း ကိုးကားချက်ဒေတာ
• Wikipedia – Bagan – ပုဂံ ယဉ်ကျေးမှု သမိုင်းကြောင်း မှတ်တမ်း
• UNESCO Intangible Cultural Heritage – Myanmar – မြန်မာ့ မကိုင်တွယ်နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် မှတ်တမ်း
• WIPO Traditional Knowledge – ရိုးရာ ဗဟုသုတနှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ မှတ်တမ်း

ရန်ကုန်မြို့ရှိ ထင်ရှားသော ဘုရားစေတီများ – သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖူးမျှော်နည်း